Samediyyet kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Samediyyetin dış-anlamı, "samed" kelimesinin etimolojik kökeninden ve Kur'ân'daki kullanımından beslenir. "Samede" (kasd etti, yöneldi) kökünden türeyen "samed", her şeyin kendisine yöneldiği, bütün ihtiyaçların tek mercii olan varlık anlamını taşır. Bu dışsal ve genel kabul gören anlam, Allah'ın mutlak bağımsızlığını ve tüm mahlûkatın O'na olan mutlak muhtaçlığını ifade eder. İhlâs Sûresi'nin mantıksal sıralamasında samediyyet, Allah'ın birliğinin (ahad) temel bir önermesi olarak yer alır; zira eğer Hak muhtaç olsaydı, birliği ve ihtiyâçsızlığı çelişirdi. Bu, samediyyetin "Samediyet-i mutlak" (Hak'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması) ve "Samediyyet-i mahlûka" (bütün mahlûkatın Hak'a muhtaç olması) olarak iki kademede ele alınmasını sağlar.

Samediyyetin iç-anlamı ise, bu dışsal hakikatin sâlikin kendi iç dünyasında tecrübe edilmesi ve idrak edilmesidir. Mutlak varlık, nasıl ki dış âlemde mevcut ise, iç âlemde de öylece mevcuttur¹. Bu içsel idrak, "Nefsini bilen kimse muhakkak Rabb'ini bildi" hadis-i şerifiyle açıklanır; nefsin toplu olarak bilinmesi, Hakk'ın toplu olarak bilinmesini gerektirir¹. Bu bağlamda, iç ve dışın tek bir hakikatin vechesi olduğu, kişinin içerde veya dışarda olmasının bir fark yaratmadığı, çünkü iç ve dışın tek şey olduğu vurgulanır². Sâlikin sülûku, bu samediyyetin idrakine doğrudur; yani Hakk'a muhtaç oldukları, Hakk'ın hiç kimseye muhtaç olmadığı şuurunun tahkikidir. Bu içselleşme, irfânî açıdan insanın seyr-i sülûk ile hakikate ulaşmasını sağlayan birer işaret ve rehber olarak kabul edilir³.