Sıfât-ı Zâtiyye'nin üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Sıfât-ı Zâtiyye kavramının üç açılım dili, tasavvufî hermenötiğin temel ilkesi olan çok katmanlılığı yansıtır. Bu diller, lugat, akâid ve mârifet şeklinde bir tertip içinde yukarıya doğru bir tahkîk sunar.

Lugat dili açısından Sıfât-ı Zâtiyye, "zâta âid sıfatlar" demektir. Bu, kelimenin Arapça kökünden gelen, herkesin paylaştığı zâhirî ve en geniş anlamıdır. Bu dil, kavramın temelini oluşturur ve diğer mertebelerin sıhhatli bir şekilde kurulabilmesi için zaruridir.

Akâid dilinde Sıfât-ı Zâtiyye, İslâmî ilimlerdeki teknik tanımını bulur. Bu mertebede, Allah'ın zâtından ayrılmaz olan altı sıfatı ifade eder: Vücud (var olması), Kıdem (başlangıcı olmaması), Bekâ (sonu olmaması), Muhâlefetün li'l-havâdis (yaratılmışlara benzememesi), Kıyâm bi-nefsihî (kendi kendine var olması) ve Vahdâniyyet (bir olması). Bu sıfatlar, klasik Eş'arî kelâm tasnifinde "Sıfât-ı Zâtiyye/Selbiyye" olarak geçer ve İhlâs Sûresi'nin tamamı bu sıfatların özeti olarak kabul edilir. Bu mertebe, ehl-i sünnet itikâdında kavramın yerini belirler.

Mârifet dili ise Sıfât-ı Zâtiyye'nin bâtınî hakikatini, irfan ve tasavvufî idrâkini sunar. Bu mertebede, Hakk'ın zâtî zenginliği cihetiyle tüm nisbetlerden ganî olduğu, ancak esmâ ve sıfât haysiyetiyle farklı suretlerde tecelliyâtının bulunduğu bilinir¹. Tasavvufta bu sıfatlar, Hakk'ın "şehâdet edilebilen" değil, "nefyle bilinen" sıfatlarıdır. Yani, "yok değildir" (vücud) veya "sonradan değildir" (kıdem) gibi nefy (olumsuzlama) yoluyla idrâk edilir. Erbâb-ı şühûd, akâid-i mahsûsa ile mukayyed olmayıp, Hakk'ı her şeyde müşâhede ederler ve O'nu her mevtında, o mevtinin muktezâsına göre müşahede ederler¹·². Bu, mârifet ehlinin zevkle bildiği bir hakikattir ve akâid dilini aşan bir idrâk sunar.