Tasavvuf Izâhları kitabına göre Keşf ne anlam taşır?

Keşf, tasavvufta gaybî bilgiye ulaşma kanalı olarak kabul edilir. Bu kavram, 'perde açılması' ve 'gizliliğin kalkması' anlamına gelen mükâşefe ile yakından ilişkilidir; keşf daha genel bir anlam taşırken, mükâşefe doğrudan idrâkin gerçekleşmesini ifade eder. Yani keşf 'kapının açılması', mükâşefe ise 'o kapıdan içeri giren'dir. Keşfin çeşitli türleri bulunmaktadır: kabir hallerinin görülmesi (keşf-i kabûr), başkalarının iç hallerinin görülmesi (keşf-i kalp), gayb âleminin görülmesi (keşf-i âlem) ve Hakk'ın esmâ ve sıfat tecellîlerinin doğrudan görülmesi (keşf-i Hak). Ayrıca sâlikin kendi sırrını açması olan keşf-i sırr da bu mertebelerdendir.

Keşfin gerçekleşmesi için belirli şartlar vardır: kalbin temizlenmesi (tezkiye), riyâzat ve halvet gibi mücâhedeler. Kâmil bir mürşidin teveccühü de keşf için önemlidir, zira rehbersiz keşif tehlikeli olabilir. Şerîate sıkı bağlılık da keşfin sahihliği için elzemdir; şerîat dışı yaşayanın keşfi sahte kabul edilir. Keşiflerde hata olabileceği belirtilir; ancak bu durum sâliklerin keşifleri için geçerlidir. Peygamberin kâmil vârisleri olan âriflerin keşiflerinde ise hata olmaz². Bu bağlamda, kendi keşiflerinden bahsederek Şeyh-i Ekber ve Mevlânâ gibi büyüklerin keşiflerine itiraz edenler, kendi mertebelerinin noksanını idrak edemeyen ehl-i sülüktür⁵.

Keşf, aynı zamanda 'hâb' (tabire muhtaç rüya) olarak adlandırılan keşf-i muhayyel ve 'vâkıât' (tabire muhtaç olmayan rüya) olarak adlandırılan keşf-i mücerred şeklinde de tezahür edebilir⁶. Ehl-i keşf, Hakk'ın herhangi bir surette tecellîsini kabul ve ikrar ederler ve akıl ile mukayyed değillerdir⁷. Bu durum, aklın hükmüyle bir yaprak bile satmamayı, yani aklı terk edip keşf-i ilâhî ashâbı olan enbiyâ-yı kirâmın getirdiği ahkâma tâbi olmayı evlâ kılar⁸. Tasavvufun amacı, bireysellikten kurtulup Ulûhiyet'e ulaşmak ve Allah'a ermektir⁴. Keşf, bu ulvî gayeye ulaşmada bir araç ve bir idrâk hâli olarak önemli bir yer tutar.