Tasavvufta Bast kavramının tanımı nedir?
Tasavvufta bast, sâlikin kalbinin Hak ile genişlediği, ferahladığı ve manevi neşe duyduğu bir hâldir. Lugatta 'genişlik, açılma, ferahlık' anlamına gelen bast, tasavvufta kabz (sıkıntı, daralma) hâlinin zıddı olarak ele alınır ve sâlikin sülûkunda ritmik bir şekilde kabz ile birlikte tecrübe ettiği geçici manevi hâllerden biridir¹·²·³. Bu hâl, kalbe ait bir sıfat olup⁴, şevk, sürûr ve ümit gibi duygularla kendini gösterir. Bast hâlinde sâlik, ibadetlerden zevk alır, Hak ile yakınlık hisseder ve düşünceleri berraklaşır.
Detaylı cevap
Bast, tasavvufta hâller kategorisinde yer alan, kalbin manevi genişlemesi ve ferahlaması durumudur¹·⁵. Bu hâl, sâlikin manevi yolculuğunda (seyr-i sülûk) kabz hâliyle birlikte tecrübe ettiği, birbirini takip eden iki zıt durumdan biridir². Kur'ân-ı Kerîm'de Bakara Sûresi 245. ayette geçen "va'llâhu yakbidu ve yebsut" (Allah kabzeder ve genişletir) ifadesi, bast ve kabzın ilahi bir mesnedi olduğunu gösterir.
Bast hâli, sâlikin kalbine gaybdan gelen ilahi bir vârid (ilham) olup, sebebi sâlik tarafından meçhul olabilir⁴. Bu hâl, havf (korku) ve recâ (ümit) mertebesinden sonra, kulda meydana gelen ve kalbe ait sıfatlardan olan bir durumdur⁶. Bast hâlinde sâlik, kalbinde ferahlık, sevinç ve neşe hisseder; ibadetlerden daha fazla zevk alır ve Hak ile yakınlık duygusu artar¹·⁴. Bu durum, bazen kişinin kendini kelebek gibi hafiflemiş hissetmesine, vücut ağırlığı yokmuşçasına uçuyormuş gibi bir hoşluk yaşamasına neden olabilir⁷.
Bast ve kabz hâlleri geçicidir³. Sâlikin iç âleminde istikrar bulamaması durumunda, bu tecellilerin etkisi altına girerek kabz ile bast arasında gidip gelmesine "telvîn" denir. Makbul olan ise, bir makama yerleşip istikrar bulmak olan "temkîn" hâlidir⁸. Bast hâlinde şükürle hareket etmek gerektiği tavsiye edilir⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1K1-152
- 2Doğdular, Yaşadılar — Hikâyesi, s. 19“Yaşadığın hâl tasavvuf lisanı ile (Kabz ve Bast) tabir edilir. "Kabz" sıkıntı ve "Bast" ise açılmadır. Bunlar birbirini kovalar dururlar; tâ ki daha ilerilere d”Oku
- 3A'lâ ve Gâşiye Sûreleri, s. 58“Bu hal salikte sonra kabz ve bast; “daralma, büzülme; tutukluk, durgunluk, sıkılma, tasalanma” gibi anlamlara gelen kabz , tasavvuf terimi olarak sâlikin bir an”Oku
- 4Mesnevî Cilt 4 · Beyit 2765 (s. 257)“Buna göre, mücahit için bir zaman gönül "bast"ı (genişlemesi); bir zaman kabz (daralması) ve "gull" (bağlılık) olur. "Bast" ve "kabz", mücahede sahibi olan Hakk”Oku
- 5Bast
- 6Mesnevî Cilt 6 · Beyit 3542 (s. 302)“Ey Hakk Yolcusu, senin kalbinden gündüz gibi neşe veren bast (manevî genişleme) hâli gidip, karanlık gece mesâbesinde olan bir kabz (manevî daralma) gelirse, o ”Oku
- 7Reşahât — Aynü'l-Hayât, s. 20““ bast (genişleme) hâlinde de şükür ile emir buyurmuş-lardır.” “Bast” hâli gelince yâni genişleme hâlinde ise şükürle emir buyurmuşlardır, şükür etmeyi tavsiye ”Oku
- 8Zümer Sûresi, s. 71“Örneğin, kul bir süre "Kabz" tecellîsi altında kaldıktan sonra o gider yerine "Bast" tecellîsi gelir. Eğer kişi henüz iç âleminde istikrâr bulamamışsa gelen tec”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.