Tasavvufta Haşr kavramının tanımı nedir?
Tasavvufta haşr, lügatteki "toplama, bir araya getirme" anlamının ötesinde, hem kıyamet günü tüm insanların hesap için tek bir mahalde toplanması (zahirî haşr) hem de Hak'ın bütün esmâ ve sıfatlarının insân-ı kâmilde bir mahalde toplanması (vücudî haşr) şeklinde iki ana mertebede işleyen bir kavramdır. Ayrıca sâlikin kendi nefsini hesaba çekmesi olarak "küçük haşr" adını alan ahlâkî bir mertebesi de vardır. Haşr Sûresi'nin sonundaki "Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ Hû" (22-24) ayetleri, tasavvufun zikir formülasyonuyla haşr kavramının derinliğini gösterir.
Detaylı cevap
Haşr kavramı, tasavvufta üç ana mertebede ele alınır. Birinci mertebe, kıyamet haşrıdır ki bu, tüm halkın kıyamet sonrası hesap günü için bir araya toplanmasıdır¹. Zümer Sûresi 68. ayetteki sûr üfürülmesi ve Vâkı'a Sûresi 50. ayetteki "lâ-mecmû'ûn ilâ mîkâti yevmin ma'lûm" (belirli bir günde toplanırlar) ifadesi, bu fizikî toplanmanın tasviridir. Bu haşrın cismanî olacağı, yani insanların dünyada yaşadıkları gibi toprak ağırlıklı bedenlerle haşr olunacağı belirtilir²·³. Ehl-i iman ve irfan, hem cismanî hem de ruhanî haşra kaildirler ve şeriatın kelamını tevil etmezler⁴·⁵. Hasetçilerin kıyamet gününde kurt suretinde haşr olunacakları da ifade edilir⁶.
İkinci mertebe, ahlâkî haşrdır ve "küçük haşr" olarak da adlandırılır. Bu, sâlikin günlük olarak kendi nefsini hesaba çekmesi, niyetlerini incelemesidir. "Hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekin" hadis-i şerifi bu mertebenin temel dayanağıdır.
Üçüncü mertebe, vücudî haşrdır ki bu, Hak'ın bütün esmâ ve sıfatlarının insân-ı kâmilde bir mahalde toplanmasıdır. İnsân-ı kâmil, bu vücudî haşrın somut tezahürü olup, bütün esmâ onda câmî' olur. Haşr Sûresi'nin 20. ayetinde geçen "Ashâb-ı nâr ile ashâb-ı cennet müsavi olmaz" ifadesi, sâliklere hitaben, Hak'ka yakınlıktan kaçıp fani dünyaya yönelmenin cehennemin ta kendisi olduğu şeklinde bâtınî bir anlam taşır⁷·⁸.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1-Haşr
- 2Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) · s.111“Bazıları haşr hakkında haşr cismani mi olacak yoksa ruhani mi olacak diye ihtilaf konuları oluyor, bu dünyada haşr-ı nurani olmaz olur da haşr cismaninin içinde”Oku
- 3Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27) · s.112“Bazıları haşr hakkında haşr cismani mi olacak yoksa ruhani mi olacak diye ihtilaf konuları oluyor, bu dünyada haşr-ı nurani olmaz olur da haşr cismaninin içinde”Oku
- 4Ahzâb Sûresi · s.171“Kimi haşr-ı ecsâd vâki’dir der ve kimi haşr-ı ecsâdı inkâr edip kelâm-ı enbiyâda zikr olunan haşir, haşr-i rûhî ve aklîdir; tefhîm-i avâm için haşr-i ecsâma del”Oku
- 5Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2 · s.1319“Kimi haşr-ı ecsâd vâki'dir der ve ki- mi haşr-ı ecsâdı inkâr edip kelâm-ı enbiyâda zikr olunan haşir, haşr-i rühi ve aklidir; tefhim-i avâm için haşı-i ecsâma d”Oku
- 6Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.6135“Çünkü hasetçilerin haşrını (dirilişini), zarar günü, şüphesiz kurtların sureti üzerine yaparlar. 1401. Çünkü hasetçilerin haşrını, zarar günü, şüphesiz kurtları”Oku
- 7Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.3210“Haşr Suresi'nde geçen لَا يَسْتَوِىٓ أَصْحَـٰبُ ٱلنَّارِ وَأَصْحَـٰبُ ٱلْجَنَّةِ ۚ أَصْحَـٰبُ ٱلْجَنَّةِ هُمُ ٱلْفَآئِزُونَ (Haşr, 59/20) yani "Cehennem ehli i”Oku
- 8s.3213 · s.3216
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.