TB. Kelime-i Îseviyye ve TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları'nın tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Terzibaba'nın eserleri, tasavvufî metinlerdeki kavramların çok katmanlı yapısını yansıtır. Her tasavvufî kavramın lugat, akâid ve mârifet olmak üzere üç dili bulunur ve bu diller, kavramın derinliğini anlamak için zaruridir.

"Kelime-i Îseviyye" fassı, Hz. İsa'nın hikmetini ele alır. Bu fass, Hz. İsa'nın makam-ı imtihan ve ihtibarda bulunması sebebiyle, kendisine nispet edilen ulûhiyet davası meselesini inceler. Hakk-ı Mutlak'ın Hz. İsa'ya bu konuda yönelttiği istifham, bu fassın ana eksenini oluşturur¹. Bu durum, Hz. İsa'nın temsil ettiği hikmetin, ilâhî tecellîlerin beşerî idrakteki tezahürleri ve bu tezahürlerin imtihan mertebesini vurgular. Daha önceki "Fass-ı Şîsî"de "ilm-i zâtı" ile "ilm-i esmâî ve sıfâtî" arasındaki farkın gösterilmiş olması, Kelime-i Îseviyye'deki hikmetin daha derin bir mârifet diline işaret ettiğini gösterir¹.

"Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları" ise birden fazla peygamberin hikmetlerini bir araya getirir. Bu fasıllar, her bir peygamberin temsil ettiği özgün hikmeti detaylandırır. Örneğin, Hz. Süleyman'ın hikmeti "Rahmânî" olarak nitelendirilirken, Hz. Davud'un hikmeti "Vücûdî" olarak ifade edilir²·³. Hz. Süleyman'ın hükmü, Hak'tan bilâ-vâsıta sâdır olan ilâhî bir hüküm iken, Hz. Davud'un hükmü beşeriyet vasıtasıyla sâdır olan ve ictihada dayanan bir hükm-i Hak'tır³·⁴. Bu, mutlak vücud-ı Hakk'ın farklı mertebelerinden sâdır olan hükümler arasındaki farkı gösterir⁴. Ayrıca, Yunus kelimesinde "nefsî" hikmet, Eyyub kelimesinde ise "gaybî" hikmet bulunur⁵·². Bu fasıllar, peygamberlerin temsil ettiği hikmetlerin çeşitliliğini ve her birinin ilâhî hakikatle olan özel bağını mârifet diliyle açıklar. Terzibaba'nın bu eserleri, Fusûsu'l-Hikem'in işaret diliyle mücmel olarak ifade ettiği konuları şerh ve tefsir etme gayretini taşır⁶.