TB. Kelime-i Şîsiyye ile TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye eserleri Nefs-i Emmâre kavramına nasıl farklı yaklaşır?

Verilen kaynaklarda Kelime-i Şîsiyye, Kelime-i İdrîsiyye ve Kelime-i İbrâhîmiyye eserlerinin Nefs-i Emmâre kavramına yaklaşımları arasında doğrudan bir karşılaştırma veya farklılık belirtilmemiştir. Ancak, her bir eserin kendi bağlamında nefs kavramına nasıl değindiği üzerinden bazı çıkarımlar yapılabilir.

Kelime-i Şîsiyye, Fusûs'ül-Hikem'de "Hikmet-i Nefsiyye" (نَفْثِيّة) ile anılır ve bu hikmetin "ilâhî nefes/atâ" anlamına geldiği belirtilir (Hz. Şît (a.s.)). "Nefs" (نَفْــث) kelimesinin lugat anlamının "tuh tuh diyerek üflemek" olması ve ehl-i azâimin hastalar üzerine okurken bunu yapması, bu eserin nefsin daha çok ilahî bir lütuf ve ruhsal bir mertebesine işaret ettiğini düşündürmektedir¹. Bu bağlamda, Kelime-i Şîsiyye'nin Nefs-i Emmâre'nin süflî yönünden ziyade, nefsin ilahî menşeini ve potansiyelini vurguladığı yorumlanabilir.

Diğer yandan, Nefs-i Emmâre, tasavvufta yedi nefs mertebesinin en alt basamağıdır ve "kötülüğü emredici nefs" olarak tanımlanır. Bu mertebede sâlik, kötülüğü kötülük olarak görmez ve nefsinin emirlerini kendi seçimi sanır. Terzibaba'nın öğretilerinde Nefs-i Emmâre'nin tamamen yok edilmesi değil, eğitilmesi ve dönüştürülmesi gerektiği vurgulanır². Eğitilmiş bir Nefs-i Emmâre'nin sâlikin en büyük yardımcısı olabileceği belirtilmiştir³. Bu eğitim süreci, Kelime-i Tevhid zikri ile nefsin rahatsız olması ve direncinin kırılması gibi pratiklerle de ilişkilendirilir⁴. Terzibaba, Nefs-i Emmâre sahiplerinin kötü sıfatlarını ortadan kaldırıp, onları "Hakîkat-i Nefis olan nefs sûretinde" bırakmayı hedeflediğini ifade eder⁵.

Kelime-i İdrîsiyye ve Kelime-i İbrâhîmiyye eserlerine dair verilen kaynaklarda Nefs-i Emmâre kavramına doğrudan ve detaylı bir atıf bulunmamaktadır. Ancak, İdrîsiyye Fassı'nın "tathîr" merhalesinin emmâreyi terk etmenin yeri olduğu belirtilmiştir. Bu da İdrîsiyye Fassı'nın, Nefs-i Emmâre'den arınma sürecine odaklandığını gösterir. Genel olarak tasavvufta nefs, sülûkun ana hedefi olup, tezkiye edilmesi gereken süflî yapıdır. Bu bağlamda, adı geçen eserlerin de nefsin tezkiye ve terbiye süreçlerine farklı açılardan yaklaştığı varsayılabilir, ancak kaynaklarda bu konuda spesifik bir bilgi mevcut değildir.