Tenzîh ile Teşbîh aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Tenzih ve teşbih kavramları, tasavvufta Hakikat'in idrâkinde önemli bir yer tutar. Tenzih, Allah'ı noksan sıfatlardan arındırmak, O'nu yaratılmışlara benzemekten uzak tutmaktır. Teşbih ise Allah'ı yaratılmışlara benzetmek, O'nun sıfatlarının ve fiillerinin âlemdeki zuhûrlarını görmektir³. Şeriatlar bu iki ilke üzerine kurulmuştur; ancak tasavvufî idrâk, bu ikisi arasında bir denge ve birleşme arar. Aşırılık ve eksiklikten kaçınarak, tenzih içinde teşbih ve teşbih içinde tenzih etmek esastır¹.

Bu birleşme, özellikle Muhammedî zevk üzere gerçekleşir. Mûsevî zevkte ism-i Zâhir'in hükmü gereği tenzih baskınken, ism-i Bâtın'ın hükümlerinden de haz alarak Muhammedî zevk, tenzih ile teşbih arasını birleştirir³. Bu, Resûlullah'ın (s.a.v.) bir ayetin yarısında dahi teşbih ve tenzih arasını cem etmesiyle açıklanır; diğer peygamberlerde bu istidat olmadığı için teşbih ve tenzihi ayrı zamanlarda davet etmişlerdir⁵.

Sâlik, bu birleşmeyi Hak'ın hem cemâlini hem de celâlini müşahede ederek yaşar. Suretlere bakıldığında teşbih edilirken, suretlerdeki Zât müşahede edildiğinde tenzih edilir. Böylece aynı görüntü içerisinde hem teşbih hem tenzih edilmiş olur². Bu kâmil mârifet, Hak'ın kendi nefsini tenzih ve teşbih ettiği yerlerde, kişinin de Hak'ı aynı şekilde tenzih ve teşbih etmesiyle tahakkuk eder. Zira şeriatlar bu mârifeti getirmiş ve vehimlerin hepsi bu mârifetle hükmetmiştir⁴. Tenzihin küllîsi teşbihin küllîsine, teşbihin küllîsi de tenzihin küllîsine bağlıdır; dolayısıyla tenzihin teşbihden ve teşbihin tenzihden ayrı olması mümkün değildir⁶.