Tenzîh ile Teşbîh hangi Fass'ta birleşir?
Tenzîh ile Teşbîh, Kelime-i Mûseviyye Fassı'nda Muhammedî zevk üzere birleşir. Hz. Mûsâ'nın meşrebinde ism-i Zâhir'in zevki baskın olduğundan tenzih öne çıkarken, ism-i Bâtın'ın hükümlerinden de haz alarak, "Hasta oldum, hatırımı sormadın; acıktım, doyurmadın" gibi ilâhî hitaplarla tenzih ile teşbihin birleştirilmesi hedeflenir. Bu birleşim, İbnü'l-Arabî'ye göre tevhidin özünü oluşturur ve Kur'ân ile hadislerdeki teşbih anlamlı ifadelerin remzî manalarını idrak etmeyi gerektirir¹·².
Detaylı cevap
Tasavvufta tenzih, Allah'ı noksan sıfatlardan arındırma ve yaratılmışlara benzemekten uzak tutma iken; teşbih, Allah'ın varlığını âlemdeki zuhurlarında idrak etmektir¹·³. Kelime-i Mûseviyye Fassı, Hz. Mûsâ'nın ism-i Zâhir'e olan zevki nedeniyle tenzih meşrebinin baskın olduğunu belirtir¹. Ancak, Hakk'ın "Hasta oldum, hatırımı sormadın; acıktım, doyurmadın" gibi hitapları, ism-i Bâtın'ın hükümlerinden haz alarak, Muhammedî zevk üzere tenzih ile teşbihi birleştirme gayesini ortaya koyar⁴. Bu birleşim, tevhidin temelini oluşturur ve İbnü'l-Arabî'ye göre, Kur'ân ve hadislerdeki teşbih anlamlı ifadelerin remzî manalarını anlamayı içerir². Tenzih ve teşbihi bir arada yaşamak İslâm'ın işidir ve tevhidi meydana getirir³. Nitekim, "O duyucu ve görücüdür" gibi ifadeler hem teşbihi hem de tenzihi barındırır; zira bu vasıflar halkta da bulunmakla birlikte, Hakk'ın işitmesi ve görmesi yaratılmışlarınkinden münezzehtir⁵. Kelime-i İdrîsiyye Fassı'nda ise "Hak tenzîh ve teşbîhden münezzehdir" denildiğinde, tenzih ve teşbihten tenzih edilmiş olunduğu ve bu durumun aşırı bir mübalağa içerdiği belirtilir⁶. Bu da tenzihin kendi içinde bir tenzih mertebesi olduğunu gösterir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Kelime-i Mûseviyye, s. 4“Çünkü kendisinin zevki ism-i Zâhir üzerine olduğundan, yüce meşrebinde tenzih (Allah'ı noksan sıfatlardan arındırma) baskındı. İsm-i Bâtın'ın hükümlerinden de h”Oku
- 2Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür (Alıntı)“TENZİH-TEŞBİH-TEVHİD İbnü’l-Arabî’ye göre tevhid bir yönüyle, Kur’ân ve hadislerde geçen teşbih anlamlı ifadelerden Hakk’ın tenzih edilmesidir. Tenzih, benzeşme”Oku
- 3Özün Özü ve Sırrın Sırrı (Cilt 4), s. 87“Teşbih yönlü zuhur ettiğinde de Tenzih yönlü, Cenâb-ı Hakkı tanıyanlar ve o şekilde kayıt altına alanlar teşbihi idrak edemezler. Hayır, bu tecellide olan Rab d”Oku
- 4Kelime-i Mûseviyye, s. 5“Çünkü kendisinin zevki, Zâhir isminin üzerine olduğundan, yüce meşrebinde tenzih (Allah'ı her türlü eksiklikten arındırma) baskındı. Bâtın isminin hükümlerinden”Oku
- 5İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları, s. 73“İmdi isbât-ı misl, teşbih ve bir şeyin benzemesinin o mislden nefyi tenzihtir. Yani bir şeyi ispat-ı misl teşbih, yani bir şeyi ispat etmek teşbihtir ve bir şey”Oku
- 6Kelime-i İdrîsiyye, s. 6““Hak tenzîh ve teşbîhden münezzehdir” denildiği vakit, tenzîh ve teşbîhden tenzîh edilmiş olur; ve tenzîhin bu nev’inde mübâlağa-i zâide vardır. &10024; "Hak, t”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.