Terzibaba İlyâsiyye Fassı'nı modern sâlik için nasıl yorumlar?

Terzibaba Necdet Ardıç, İlyâsiyye Fassı'nı modern sâlikin seyr ü sülûkünde yaşadığı mânevî tecrübelerin bir haritası olarak yorumlar. Bu fass, sâlikin nefs mertebelerindeki ilerleyişini, özellikle de Nefs-i Levvâme'den Nefs-i Mutmainne'ye doğru olan yolculuğunu anlatır. Nefs-i Levvâme mertebesi, sâlikin kendisine gelen tecellîlere alışık olmaması sebebiyle duyduğu âcizlik ve hayranlık hâliyle karakterize edilir; bu hâl, "havf ve recâ" yani korku ve ümit arasında bulunma durumudur ve şerîat mertebesidir¹. Bu mertebede sâlik, nefs-i emmâre ve akl-ı maaşın etkisiyle ilâhî tecellîleri idrak etmekte zorlanabilir, hatta bu tecellîlere "mecnûn" diyebilir².

Sâlikin bu yolda ilerlemesi, nefsinin levvâmelik yönünden bazı ahlâklarını Hakk yolunda fedâ ve terk etmesiyle mümkündür. Bu, İbrâhîm'in buzağıyı kesmesi ve kızartması gibi, nefsin riyâzat ve mücâhede ateşinde pişirilmesi olarak yorumlanır. Pişirilen yemeği ikrâm etmesi ise, yapılan güzel ameller ve zikirlerle kendindeki esmâ-i ilâhiyye'leri güçlendirmesi ve Hakk yolunda mertebe kat etmesidir³. Bu süreçte sâlik, zaman zaman "Kabz" (içe kapanma, sıkıntı) ve "Bast" (ferahlık, genişleme) hâlleri yaşar⁴.

Nefs-i Mutmainne mertebesine ulaşıldığında, sâlikin ahlakı meleklere benzer; tevazu, ihlas, cömertlik ve kanaat sahibi olur. Bu mertebe, Allah'ın kuluna genel hitaptan çıkıp özel olarak seslendiği, "mutlak irfan" mertebesinin başlangıcıdır⁴. Terzibaba, bu mertebelerdeki her geçişi bir nevi berzah olarak tanımlar; her tecellînin belirli bir süresi vardır ve bu süre a'yân-ı sâbite programına bağlıdır⁵. Sâlikin seyrindeki her mertebenin bir başlangıcı ve bir sonu vardır ve bu vakitlerin takdîri Hakk'a ve O'nun Zâtî zuhûr mahalli olan Mürşîd-i Kâmil'e aittir. Sâlike düşen ise tam bir teslîmiyyet ve tevekkül hâlinde olup, kendisine verilen görevlere odaklanmaktır⁶. Bu yolculukta mürşid-mürîd ilişkisi de büyük önem taşır; sâlikin kendi özündeki isti'dâdı ve Rabb-i Hâss'ı yönünde bir yol tutması, mürşidin rehberliğinde gerçekleşir⁷.