Terzibaba Îseviyye Fassı'nı modern sâlik için nasıl yorumlar?

Terzibaba Necdet Ardıç, Îseviyye Fassı'nı sâlikin mânevî yolculuğunda önemli bir dönüşüm noktası olarak ele alır. Bu fass, "bâtınî Îseviyyetten zâhiri Îseviyyete geçişin başlangıcı" olarak görülür¹. Bu geçiş, sâlikin gönlüne "ma'nâ-yı Îseviyyet"in nefh edilmesiyle gerçekleşir. Bu nefh neticesinde gönülde "veled-i kalb" adı verilen bir oluşum meydana gelir ki bu, tezkiye edilmiş, temizlenmiş bir gönül evladının hayat geçişini ifade eder¹.

Bu mertebede sâlik, veled-i kalbi ile birlikte yepyeni bir anlayış inşa eder. Gönlünde tevhidî hakikatleri alabilecek bir saha hazırlamak için, birtakım huylardan kurtulup, nefsânî ve hayvânî istek ve arzuları kurban etmesi gerekir²·³. Bu kurban etme süreci, İsmail'in kurban edilmesi meselesinin veled-i kalb bağlamında yorumlanmasıyla açıklanır². Bu, aynı zamanda sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanarak (tezkiye) Hak'ın hilâfet emanetini izhara mahal olması (tecellî) sürecidir (Halîfe).

Sâlikin bu süreçte yaşadığı her mertebe geçişi bir nevi berzahtır ve her tecellînin belirli bir süresi vardır⁴. Bu vakitlerin takdiri Hakk'a aittir ve sâlike düşen tam bir teslimiyet ve tevekkül halindedir⁵. Bu teslimiyet, sâlikin kendisine gelen ilâhî tecellîlere alışık olmaması sebebiyle duyduğu acizlik ve hayranlık hali olan "havf ve recâ" (korku ve ümit) arasında bulunma halini de içerir ki bu, nefs-i levvâme mertebesinin yaşantısıdır⁶. Regaib tecrübesiyle gönlüne Hakîkat-i Muhammediyye tohumları atılmış olan sâlik, bu oluşumun kemalini sağlamak zorundadır⁷·⁸. Bu, aynı zamanda sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrakler olan mükâşefelerin de yaşandığı bir süreçtir (Mükâşefe).