Terzibaba Şuaybiyye Fassı'nı modern sâlik için nasıl yorumlar?

Terzibaba Necdet Ardıç'ın Şuaybiyye Fassı'na yaklaşımı, tasavvufî kavramların modern sâlikin iç dünyasındaki karşılıklarını ve mânevî yolculuğundaki işleyişini açıklamaya odaklanır. O, makâmları sâlikin amel ve tahkîk ile elde ettiği istikrarlı manevî mertebeler olarak tanımlar; hâller ise gelip geçici olup, makâmlar sâlikin günlük yaşam alanı hâline gelmiş şekilleridir. Bu bağlamda, Şuaybiyye Fassı'ndaki "kalbin tahavvülü" makâmların ayrıştığı zemindir; sâlik tahavvül ettikçe yeni makâmlar açılır.

Sâlikin seyr ü sülûkünde karşılaştığı her mertebe geçişi bir nevi berzahtır³. Bu geçişlerde sâlik, kendisine gelen ilâhî tecellîlere alışık olmaması sebebiyle bir âcizlik ve hayranlık hâli yaşar ki bu, "havf ve recâ" (korku ve ümit) arasında bulunma hâlidir ve nefs-i levvâme mertebesinin yaşantısıdır¹. Terzibaba, bu hâli idrâk edemeyip "mecnûn" diyenin sâlikteki vehîm kuvvesi, nefs-i emmâre ve akl-ı maaş olduğunu belirtir⁴.

Terzibaba'ya göre, sâlikin seyrindeki her mertebenin bir başlangıcı ve eceli (sonu) vardır. Bu vakitlerin takdîri Hakk'a ve O'nun Zâtî zuhûr mahalli olan Mürşîd-i Kâmil'e aittir. Sâlike düşen, tam bir teslimiyet ve tevekkül hâlinde olup, kendisine verilen görevlere odaklanmaktır². Bu süreçte, sâlikin kendi özündeki isti'dâdı (a'yân-ı sâbitesi) ve Rabb-i Hâss'ı yönünde bir yol tuttuğu, hidâyet bulanın Hâdî, sapanın ise Mudill isminin mazharı olduğu ilkesi mürşid-mürîd ilişkisinde de geçerlidir⁵.

Sâlikin bu yolda ilerlemesi, nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye) ve Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması (tecellî) ile gerçekleşir. Bu, aynı zamanda Regaib tecrübesiyle gönlüne hakîkat-i Muhammediyye tohumları atılmış olan sâlikin, bu oluşumun kemalini sağlaması gerektiği anlamına gelir⁶·⁷. Terzibaba, bu enfüsî seyrin, sâlikin kendi hâlini tespit etmesiyle başlayan ve daha sonra Cenâb-ı Hakk'ın kendi gönlüne zuhurat yorumlarını ilka etmeye başlayacağı bir süreç olduğunu vurgular⁸.