Terzibaba Zekeriyyâiyye Fassı'nı modern sâlik için nasıl yorumlar?

Terzibaba Necdet Ardıç, Zekeriyyâiyye Fassı'nı modern sâlikin mânevî yolculuğunun bir haritası olarak ele alır. Bu yorum, peygamberlerin hayatındaki olayların sadece tarihsel vakıalar olmadığını, aynı zamanda sâlikin kendi iç dünyasında yaşaması gereken mânevî hâlleri temsil ettiğini vurgular. Özellikle Muhammed'in doğumundan önceki hadiselerin bâtınî yorumları, sâlikin seyrinde geçmesi gereken mübarek gece ve günlerin sembolik anlamlarını ortaya koyar¹·².

Bu sürecin başlangıcında, Regaib tecrübesiyle sâlikin gönlüne Hakîkat-i Muhammediyye tohumları atılır. Sâlikin görevi, bu tohumların kemâlini sağlamaktır¹·². Bu kemâl süreci, nefs-i levvâme mertebesinin yaşantısıyla başlar. Nefs-i levvâme, sâlikin kendisine gelen tecellîlere alışık olmaması sebebiyle duyduğu âcizlik ve hayranlık hâlidir; "havf ve recâ" (korku ve ümit) arasında bulunma hâlidir⁴. Bu mertebede, sâlikin nefs-i emmâre ve akl-ı maaş gibi vehmî kuvveleri, ilâhî tecellîleri idrâk edemeyip "mecnûn" diyebilir⁵.

Seyr ü sülûk ilerledikçe, sâlik nefs-i mutmainne mertebesine ulaşır. Bu mertebedeki sâlikin ahlakı meleklere benzer; tevazu, ihlas, cömertlik ve kanaat sahibidir. İbadet ve itaatten zevk alır. Bu evrede, zaman zaman "Kabz" (içe kapanma, sıkıntı) ve "Bast" (ferahlık, genişleme) hâlleri yaşanır. Nefs-i mutmainne, Allah'ın kuluna genel hitaptan çıkıp özel olarak seslendiği, "mutlak irfan" mertebesinin başlangıcıdır³. Sâlikin her mertebe geçişi bir nevi berzahtır ve her tecellînin belirli bir süresi vardır; bu süre a'yân-ı sâbite programına bağlıdır⁶. Bu yolculukta sâlikin varlığı Hakk'ın zâtının her şeye yayılışını keşif yoluyla kendi varlığında gözlemlediği zaman, artık âlimlerin yorumladığı Kur'an'ın müteşâbih ayetlerinin yorumuna yer kalmaz⁷.