Tevhîd-i ef'âl ile Tevhîd-i sıfât aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Tasavvufî sülûkte Tevhîd-i ef'âl, fiillerin birliğini idrak etme mertebesidir ve İbrâhîmiyyet ile özdeşleşir¹. Bu mertebede sâlik, âlemde zuhur eden her fiilin tek bir kaynaktan, yani Allah'tan geldiğini müşâhede eder. Ancak bu mertebe, "Tevhîd-i Zât'sız Teşbîh" olarak da nitelendirilir⁴, zira henüz Zât mertebesindeki birlik idrak edilmemiştir. Tevhîd-i ef'âl, sâlikin nefs-i emmâre mertebesinde fiillerin hakiki sahibinin kendisi değil, Hakk olduğunu anlamasıyla aşikâr olur³.

Tevhîd-i sıfât ise, Tevhîd-i ef'âl'den sonra gelen bir mertebedir. Sâlik, fiilleri birledikten sonra, bu fiilleri meydana getiren ilâhî isimleri ve sıfatları birlemeye başlar². Bu, Mûsevîyyet ile ilişkilendirilen bir tevhîd mertebesidir⁵. Tevhîd-i ef'âl ve Tevhîd-i sıfât, Âdemiyye Fassı'nda halîfenin (insanın) câmî bir mahal olması vasfıyla buluşur. İnsan, tüm Esmâ'yı kabule müsait bir yapıya sahip olduğu için, ilâhî fiillerin ve sıfatların kendisinde tecellî ettiğini idrak edebilir. Bu idrak, nefs-i emmârenin kurban edilmesiyle³ ve Rububiyyet makamında tüm ef'âl ve sıfatın Hakk'a ait olduğunun ayân olmasıyla gerçekleşir. Böylece, yukarıya doğru seyirde (miraca doğru) Tevhîd-i ef'âl, Tevhîd-i esmâ ve Tevhîd-i sıfât mertebeleri aşılırken⁶, halîfenin kendi başına bir vücud sahibi olmadığı, aksine Halîk'ın zuhûruna ayna olduğu hakikati ortaya çıkar. Bu süreç, sâlikin nefsinin hilâfetini Hakk'a teslim etmesiyle tamamlanır.