Ucüb nedir?

Ucüb, sözlükte "şaşırma, hayrete düşme" anlamına gelirken, tasavvufî ahlâkta kişinin kendi nefsini hayretle takdir etmesi, kendini beğenmesi ve önemsemesidir¹. Bu durum, kişinin ben merkezli bir tavır sergilemesine, "hep ben yapayım, ben öne çıkayım, ben görüneyim, ben bilineyim" gibi duygularla hareket etmesine neden olur². Ucüb, nefsin Emmâre mertebesindeki kibir sıfatının Levvâme mertebesindeki uzantısı olarak kabul edilir; kibir dışa dönükken, ucüb bâtına yönelik bir tavırdır³.

Ucübün temel kaynakları arasında kişinin ameline, ilmine veya hâline duyduğu hayranlık bulunur¹. Bu durum, kişinin günahlarını görmesini engeller, hata ve kötülükleri güzel gösterir, yanlış davranışları doğru zannettirir². Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, renkli elbiseler giymek, güzel kokular sürmek ve süslü evlerde oturmakla övünmek ucüb ve kibir alametidir; oysa insanın kıymeti ilim ve irfan iledir, ki bunlar ucübü ve kibri giderir⁴.

Birçok kişinin ucüb ve enaniyetleri nefislerinde gizlidir; bir muharrik olmadıkça mütevazı ve nazik görünürler. Ancak ilâhî bir imtihanla karşılaştıklarında bu ucüb ve enaniyet ortaya çıkar⁵. Tasavvufî sülûkta mürşid-i kâmilin müridin nefsanî sıfatlarını gidermesi gereken dört temel kötü sıfattan biri de ucübdür⁶. Tavus kuşu, ucüb ve kibrin timsali olarak gösterilir⁶. Özgüven ile ucüb arasında ince bir ayrım vardır; kişinin başarılarıyla artan kendine güveni, kibir, gurur ve ucübe dönüşebilir, bu durumdan sakınmak gerekir⁷.