Üzeyriyet mertebesi ne anlama gelir?

Üzeyriyet mertebesi, Hz. Üzeyir'in (a.s.) mânevî tecrübesi üzerinden tanımlanan özel bir makamdır. Bu mertebenin özü, Hz. Üzeyir'in "kudretin takdir edilmiş olana ilişkinliğini zevk yoluyla gözlemlemek istemesi" ve "kendisinde takdir edilmiş olana ilişkin olacak bir kuvvetin sabit olmasını talep etmesidir"¹. Bu durum, sâlikin ilâhî takdirin işleyişini sadece akıl yoluyla değil, aynı zamanda kalbî bir zevk ve müşâhede ile idrâk etme arzusunu gösterir.

Bu mertebe, ilâhî kudretin tecellîlerinin ve takdirinin farklı mertebelerini anlamaya yönelik bir çabayı içerir. Nahl Sûresi'nde geçen "Hak Teâlâ rızıkta, ba'zınızı ba'zınız üzerine tafzil eyledi" (Nahl, 16/71) âyeti, ilâhî takdirin rızık gibi hem rûhânî hem de hissî alanlarda nasıl tecellî ettiğini açıklar. Üzeyir fassı, bu ilâhî takdirin ve rızkın, "kader-i ma'lûm" olarak halkın taleb ettiği istihkak olduğunu belirtir². Dolayısıyla Üzeyriyet mertebesi, bu ilâhî takdirin ve rızıklandırmanın hikmetini zevk yoluyla kavramayı hedefler.

Tasavvufî sülûkta, bu mertebe, sâlikin sadece şer'î hükümlere uymakla kalmayıp, aynı zamanda ilâhî iradenin ve kudretin sırlarını keşfetmeye yöneldiği bir aşamayı temsil eder. Bu, Hakk'ın lütuf ve ihsan mertebelerinden bir pencere açarak tecellîleri almayı ifade eder; kişi hangi sahadan penceresini açmışsa, o sahadan lütuf gelir³·³. Üzeyriyet mertebesi, bu tecellîleri zevk yoluyla idrâk etme ve ilâhî kudretle hemhâl olma arayışıdır.