Vahdet-i vücûd ile Vahdet-i şühûd aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Vahdet-i vücûd ve Vahdet-i şuhûd, tasavvufî idrâkin iki vechesini temsil eder ve birbirini tamamlar; birbirlerinden ayrılmaları doğru değildir¹·³. Vahdet-i vücûd, "Âlemler vücûdunun birliği" anlamına gelirken, Vahdet-i şuhûd ise bu âlemler vücûdunun içinde bulunan her şeyin şeksiz şüphesiz Hak ve Hakk'a ait olduğunun gerçek ve müşahedeli bir idrâk ve anlayış olarak görülüp bilinmesi ve yaşanmasıdır¹. Bu kavramlar, nazarî bir anlayışla değil, ancak müşahede ile idrâk edilebilir konuları ifade eder¹.

Vahdet-i vücûd'un içerisinde bir bütün olarak bulunan mertebeler, kişilerde Vahdet-i şuhûd olarak tek tek hakikatleri ortaya çıkarıldıktan sonra gerçek yerlerini bulur²·⁴. Şuhûd ile hakikatleri idrâk edilemeyen bu mertebeler, okumakla anlaşılamaz; geçmişteki yerlerinden öteye gidemez ve kişiyle bağlantıları olmaz, dolayısıyla kişi bunlardan eksik kalır².

Bu buluşma, Vücûd-ı Mutlak'ın kendisini, ilâhî ve kevnî şuûnât hasebiyle şuhûdunda gerçekleşir. Bu zuhur, mücmelin mufassalda, vâhidin kesrette ve çekirdeğin ağaçta zuhuru gibi, şuhûd-ı aynî-i ayânîdir⁵. Arif, kesreti Hak'ta müşahede eder ve bilir ki bu kesret, hakiki bir kesret değildir; bilakis bir Vücûd'un şuûnâtıdır. Mevcudu ancak Zât-ı Hak'tan ibaret görür ve kesretin nefyinin manası budur⁶. Bu idrâk, Allah'ın Zâtında, Zâtından Zâtına, Zâtıyla, Zâtça, vahdetin aynı kesret, kesretin aynı vahdet olduğu Ahad, Samed olan Vücûd-u Mutlak olarak, ilmindeki tüm mertebelerinde a’yân-ı sâbiteleri üzere sıfat, esmâ, fiil ve eserleri ile kemâl zuhurda bulunduğu şuhûdudur⁷. Bu şuhûd, Mutlak vücudun programının bir görüntüsü olarak, şuhûd-u vücûd denilen müşahade edilen vücutta tezahür eder⁸.