Vâhidiyyet kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Vâhidiyyet, Hak'ın sıfat ve esmâ ile taayyün ettiği teklik mertebesidir; ahadiyyetten sonra gelir ve kesretin zemini olarak kabul edilir. Bu mertebe, yüce zâtın zuhuruna bir tecelli yeri olup, ulûhiyyet ve rahmâniyyet gibi ilâhî sıfatların ortaya çıktığı bir sahadır¹. Vâhidiyyetin kendisinin bozulması veya gizlenmesi, yani ilâhî bir mertebenin varlığının ortadan kalkması söz konusu değildir. Ancak bu mertebenin idrâki, zevki veya sâlik üzerindeki tecellîsi, tasavvufî hâllerin genel bozulma ve gizlenme şartlarına tâbi olabilir.

Bir tasavvufî hâl veya kavramın idrâki üç ana sebeple bozulur veya gizlenir: Birincisi, niyetin bozulmasıdır. Riyâ (ameli halk için yapma), sum'a (amelinin işitilmesini isteme) ve ucb (kendi amelini beğenme) gibi âfetler, amelleri ve hâlleri tahakkuk ettirmez, gizler. Vâhidiyyet mertebesine dair bir idrâk veya zevk, bu tür niyet bozukluklarıyla perdelenebilir. İkincisi, şer'î edebin terkidir. Şer'î ölçülere uymayan bir hâl, Hak'tan değil, nefisten veya cinden gelen bir istidrâca dönüşebilir. Vâhidiyyetin hakikatine vâsıl olma çabası, şer'î edebin terkiyle yanlış yönlere sapabilir ve hakiki idrâkin gizlenmesine yol açabilir. Üçüncüsü, gaflet ve ülfettir. Sâlikin hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olması, hâlin gizlenmesine neden olur. Vâhidiyyetin ilâhî bir tecellî olduğunu unutarak, bu mertebeye dair yaşanan zevke takılıp kalmak, daha derin hakikatlerin perdelenmesine yol açabilir.

Bu bağlamda, vâhidiyyetin kendisi değil, onun sâlik tarafından idrâk edilişi veya mânevî sülûkta tezahürü, bu genel bozulma ve gizlenme şartları altında etkilenebilir. Nitekim, içsel olan kuvvet bulunca dışsal olanın hükümlerinin gizlenmesi gibi², mânevî hâllerin de belirli şartlar altında gizlenebileceği belirtilmiştir.