Velâyet kavramının zuhûr ettiği mahaller nelerdir?

Velâyet kavramının zuhûr ettiği mahaller, tasavvufî öğretide farklı seviyelerde ele alınır. Öncelikle, velâyet, nübüvvetin bâtını olarak zuhûr eder. Peygamber Efendimiz'in vefatından sonra nübüvvet kapısı kapanmış olsa da, nübüvvetin bâtını olan velâyet mertebesi, Hakikat-i Muhammediyye mişkatinden gelen feyz ile kıyamete kadar ışık tutmaya devam eder¹·². Bu bağlamda, her nebî aynı zamanda velîdir; ancak her velî nebî değildir. Nübüvvetin velâyetten istimdâd ettiği ve velâyetin ahkâm ve âsârının zuhûrunun nübüvvet ile olduğu belirtilir³.

Velâyet, aynı zamanda Zât-ı İlâhî'nin "el-Velî" ismi mazharından ef'âl âleminde zuhûr eder. Bu zuhûrda, velâyet hakikatleri bildirilmekte ve "el-Velî" ismiyle işaret olunan kemâlâtlar ortaya çıkmaktadır². Bu, Hakk'ın bir isim veya sıfatla bir mahallde belirmesi olan tecellînin bir veçhesidir.

Zuhûr mahallerini genel ve özel olarak da ayırmak mümkündür. Velâyet-i âmme, bütün mü'minlerin Hakk ile olan yakınlığıdır ve her mü'min, imanı ölçüsünde Hakk'ın velîsi olarak bu mertebede zuhûr eder. Buna karşılık, velâyet-i hâssa, havâss-ı kullarda zuhûr eden özel bir velâyet olup, bunlar "evliyâullah" olarak adlandırılır.

Ayrıca, tasavvufî zuhûr mahallerinin dört eksende çözümlendiği belirtilir: Hazerât-ı Hamse içindeki mertebesi, sâlikin sülûk merhalesi, latîfe-i hamse içindeki latîfesi ve zâhir-bâtın eksenindeki yansıması. Velâyet, bu mertebeler içinde, sâlikin Hakk ile yakınlık makamı olarak, sülûkî zuhûrda da kendini gösterir. Her kavramın kendine has bir zuhûr mahalli olduğu ve bu mahallerin bir özellik ve gaye taşıdığı ifade edilir⁴. Velâyet de bu genel kaideye tâbi olarak, farklı hallerde ve makamlarda tecellî eder.