Zâhir ve Hakîkat'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Tasavvufta zâhir ve hakîkat (bâtın) kavramları, Cenâb-ı Hakk'ın "ez-Zâhir" ve "el-Bâtın" isimlerinin tecellîleri olarak ele alınır. Hadîd Sûresi 3. ayetinde geçen "O Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir, Bâtın'dır" ifadesi, bu iki veçhenin ilâhî birliğini ve ayrılmazlığını gösterir. Zâhir, eşyanın dış görünüşü ve anlaşılır yönü iken, bâtın (hakîkat), eşyanın iç yüzü, gizli mânâsı ve rûhânî yapısıdır. Bu iki kavramın birlikte idrâk edilmesi, özellikle Fusûsu'l-Hikem'deki İsmail Fassı'nda işlenen "Hikmet-i Aliyye" ile ilişkilidir. İsmail Fassı, her kulun özel Rabbi olan "Rabb-ı hâs" ve "mârifet-i Rabbâniyye" ekseninde, teslimiyet ve rıza hâllerini ele alırken, ilâhî hakikatlerin zâhirde nasıl tecellî ettiğini açıklar (İsmail Fassı).

Ârifler, ilâhî bilgide sâbit olan "ayn-ı sâbite"nin (tekil hakikat) âlem-i sûrette zaman zaman zâhir olacağını bilmişlerdir¹. Bu idrâk, ârifin gamdan ve son hâlleri düşünmekten uzaklaşarak, Hakk'ın vücûdundan başka bir mevcûd görmemesini sağlar³. Zira Hakk'ın hüviyeti idrâk olunan şeyde zâhir olduğu için, o şey Hakk'ın vücûdudur⁴. Âlemdeki her şey, Hakk'ın sıfat ve esmâsıyla tecellî ettiği bir mazhardır. İnsân-ı Kâmil ise tüm ilâhî sıfat ve esmâyı câmi' olduğundan, Hakk'ı tanımak ancak enbiyâ ve evliyânın vücûdlarından zâhir olan sıfat, esmâ ve âsârıyla mümkündür⁵. Bu bağlamda, âlemin vücûdu Hakk'ın zâhiri, âlemin bâtını ise Hakk'ın hüviyetidir; bu ikisi "vahid-i ayn"dır ve Uluhiyet mertebesinin birer itibarıdır². Peygamberler, ilâhî ilim ve mârifeti insanlara "zâhir elbise" ile, yani anlaşılır bir dille aktarmışlardır⁶·⁷. Bu da zâhirin, hakîkatin anlaşılması için bir vasıta olduğunu gösterir.