Kul lâ ekûlu lekum ‘indî ḣazâ-inu(A)llâhi velâ a'lemu-lġaybe velâ ekûlu lekum innî melek(un)(s) in ettebi'u illâ mâ yûhâ iley(ye)(c) kul hel yestevî-l-a'mâ velbasîr(u)(c) efelâ tetefekkerûn(e)
De ki: "Ben size, 'Allah'ın hazineleri benim yanımdadır' demiyorum. Ben gaybı da bilmem. Size 'Ben bir meleğim' de demiyorum. Ben sadece, bana gönderilen vahye uyuyorum." De ki: "Görmeyenle gören bir olur mu? Siz hiç düşünmez misiniz?"
De ki: "Size Allah'ın hazineleri benim yanımdadır, demiyorum. Gaybı da bilmiyorum. Ve size, ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyuyorum." De ki: "Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?"
Bu ayet, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) beşerî sınırlarını ve vahye olan mutlak bağlılığını vurgularken, hakikat ile batıl arasındaki farkı idrak etmeye davet eden temel kavramlar içermektedir. Ayet, ilahi bilgiye erişim, gaybın bilgisi ve vahyin rehberliği gibi önemli temaları dilbilimsel bir derinlikle ele almaktadır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'h-z-n' kökünden türeyen 'hazâin' kelimesini, bir şeyi korumak, saklamak ve muhafaza etmek anlamında kullanır. Ayetteki 'hazâinullah' ifadesi, Allah'ın kudret ve mülkiyetinde olan, kimsenin erişemeyeceği ve bilemeyeceği sınırsız nimetleri ve imkanları ifade eder. Peygamber'in bu hazinelere sahip olmadığını belirtmesi, onun beşerî sınırlarını ve ilahi kudretin mutlaklığını vurgular.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'hazâin' kelimesini mecazi anlamda 'Allah'ın rızık ve rahmetinin anahtarları' olarak yorumlar. Ayetteki kullanım, Peygamber'in bu anahtarlara sahip olmadığını, dolayısıyla rızık ve rahmetin dağıtımında bir yetkisinin bulunmadığını, her şeyin Allah'ın elinde olduğunu anlatır.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'hazâin' kelimesinin 'biriktirilmiş, saklanmış şeyler' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki bağlamda, Allah'ın hazineleri, O'nun ilmi, kudreti ve mülkiyetindeki sınırsız kaynakları ifade eder. Peygamber'in bu hazinelere sahip olmadığını söylemesi, onun sadece bir elçi olduğunu ve ilahi kudrete ortak olmadığını vurgular.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'gayb' kelimesini 'gözden uzak olan, gizli kalan şey' olarak açıklar. Ayetteki 'gaybı da bilmiyorum' ifadesi, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) kendi başına gayb bilgisine sahip olmadığını, bu bilginin sadece Allah'a ait olduğunu ve ancak Allah'ın bildirdiği kadarını bilebileceğini belirtir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'daki 'gayb' kavramının, insan idrakinin ötesinde kalan, duyularla algılanamayan ve ancak vahiy yoluyla bilinebilecek gerçeklikleri ifade ettiğini belirtir. Ayetteki kullanım, Peygamber'in gaybı kendi başına bilme iddiasında bulunmamasının, onun peygamberlik vasfının temel bir özelliği olduğunu ve vahye olan bağımlılığını gösterdiğini vurgular.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'gayb' kelimesini 'gözden kaybolan, gizli kalan her şey' olarak tanımlar. Ayetteki bağlamda, Peygamber'in gaybı bilmediğini ifade etmesi, onun beşerî bir varlık olduğunu ve ilahi ilmin mutlaklığı karşısında kendi sınırlılığını kabul ettiğini gösterir. Bu, aynı zamanda peygamberlik iddiasının temelinde vahyin yattığını da pekiştirir.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'melek' kelimesinin 'elçi' anlamına geldiğini ve aynı zamanda 'güçlü, kudretli' anlamlarını da taşıdığını belirtir. Ayetteki 'ben meleğim demiyorum' ifadesi, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) kendisinin beşer üstü bir varlık olmadığını, aksine insanlar gibi yiyen, içen, beşerî ihtiyaçları olan bir insan olduğunu vurgular. Bu, onun tebliğinin insanlara daha kolay ulaşmasını sağlar.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'melek' kavramını, Allah'ın emirlerini yerine getiren, nurdan yaratılmış, günahsız ve beşerî sıfatlardan arınmış varlıklar olarak açıklar. Ayetteki Peygamber'in 'melek değilim' beyanı, onun beşerî kimliğini ve dolayısıyla insanların örnek alabileceği bir model olduğunu ortaya koyar. Bu, peygamberlik misyonunun insanlara hitap eden yönünü güçlendirir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'vahy' kelimesini 'gizli ve hızlı bir şekilde bildirmek' olarak tanımlar. Ayetteki 'bana vahyolunana uyuyorum' ifadesi, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) kendi heva ve hevesine göre değil, sadece Allah'tan gelen ilahi mesaja göre hareket ettiğini ve tebliğde bulunduğunu vurgular. Bu, onun peygamberlik misyonunun temelini oluşturur.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'vahy' kavramının Kur'an'da Allah'ın peygamberlerine özel bir iletişim yoluyla bilgi aktarması anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki kullanım, Peygamber'in tüm söz ve fiillerinin kaynağının ilahi vahiy olduğunu, dolayısıyla onun şahsî görüşlerinin değil, Allah'ın kelamının esas alındığını gösterir. Bu, Kur'an'ın ilahi menşeini ve Peygamber'in tebliğdeki güvenilirliğini pekiştirir.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'vahy' kelimesinin 'işaret etmek, ilham etmek, gizlice bildirmek' gibi anlamlara geldiğini ifade eder. Ayetteki bağlamda, Peygamber'in sadece vahye tabi olması, onun beşerî arzularından arınmış, ilahi iradeye tam teslim olmuş bir elçi olduğunu gösterir. Bu durum, onun tebliğ ettiği mesajın doğruluğunun ve güvenilirliğinin garantisidir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 's-v-y' kökünden türeyen 'yestevî' kelimesini 'eşit olmak, dengeye gelmek, aynı seviyede bulunmak' olarak açıklar. Ayetteki 'görenle görmeyen bir midir?' sorusu, hakikati idrak eden ile idrak edemeyen arasındaki bariz farkı vurgular. Bu, imanın ve bilginin üstünlüğünü, cehaletin ise düşüklüğünü ifade eder.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'yestevî' kelimesini mecazi anlamda 'bir olmak, aynı hükme tabi olmak' olarak yorumlar. Ayetteki kullanım, manevi körlük ile basiret sahibi olmanın asla eşit olamayacağını, dolayısıyla hakikati görenlerin, hakikatten yüz çevirenlerden üstün olduğunu anlatır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'f-k-r' kökünden türeyen 'tefekkür' kelimesini 'bir şeyi idrak etmek için zihni çalıştırmak, düşünmek' olarak tanımlar. Ayetteki 'düşünmüyor musunuz?' sorusu, muhatapları akıllarını kullanmaya, hakikatleri idrak etmeye ve basiret sahibi olmaya davet eder. Bu, Kur'an'ın insanları taklide değil, akıl yürütmeye teşvik ettiğini gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'da 'tefekkür' kavramının, sadece yüzeysel bir düşünme değil, aynı zamanda derinlemesine anlama, idrak etme ve sonuç çıkarma eylemini ifade ettiğini belirtir. Ayetteki kullanım, insanların ilahi mesajlar ve evrendeki deliller üzerinde düşünerek doğru yolu bulmalarının önemini vurgular. Bu, imanın akıl ve muhakeme ile desteklenmesi gerektiğini gösterir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'tefekkür' kelimesinin Kur'an'da genellikle ibret almak, ders çıkarmak ve hakikate ulaşmak amacıyla yapılan zihinsel bir çabayı ifade ettiğini belirtir. Ayetteki soru, insanların körü körüne inanmak yerine, akıllarını kullanarak hakikat ile batıl arasındaki farkı ayırt etmeleri gerektiğini vurgular. Bu, Kur'an'ın insanları aktif bir düşünce sürecine davet ettiğini gösterir.
En'âm Sûresi
“Kul lâ ekûlu lekum ‘indî hazâ-inu(A)llâhi velâ a’lemu-lġaybe velâ ekûlu lekum innî melek(un) in ettebi’u illâ mâ yûhâ iley(ye) kul hel yestevî-l-a’mâ velbasîr(u) efelâ tetefekkerûn(e)” De ki: “Ben size, ‘Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum. Ben gaybı da bilmem. Size ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum. Ben sadece, bana gönderilen vahye uyuyorum.” De ki: “Görmeyenle gören bir olur mu? Siz hiç düşünmez misiniz?” (6/50)
(a’ma) dan kasıt görmezlik, görmezlikten kasıt, “vücûd-u Hakk-ı” görmeyip, Onun yerine, nefsini, taşı, toprağı ve tabiatı görüp, onları gerçek zannederek kişinin Hakk’tan perdelenmesidir.
Bu ve benzerî Âyet-i Kerîme’ler, bu hususu açık olarak ifade etmektedirler. Bura da ifade edilen körlük zâhiri baş gözü körlüğü değil, bâtınen hakikatin görülmesi lâzım geldiği halde görülememesidir. Bu hakikat ise, eşyada sâri ve câri olan Hakk’ın zuhurunu hiç bir kıyas ve şarta bağlı olmaksızın müşahede etmektir.
Eşyayı ve âlem-i, sadece şey’iyyet ve madde olarak görmek zâhirini görmektir ki, bâtın-î manâ da körlüktür. İşte işin aslı bâtın-î gözümüzü açmaktır. Bu ise irfaniyyet eğitimi ile elde edilebilecek bir husustur. Gerçek ma’nâ da gözü açık olanların söyledikleri söz. Hz. Alî kerremallahu veche efendizin söylediği sözüdür ki, (Görmediğim Allah-a ibadet etmem) hükmündedir. Bu söze bazı “tenzih”î bakışla bakıp anlamak isteyenler belki anlamakta zorlanacaklardır ama gerçek olan bu sözdür.
Ehlullah’tan birine (Allah-ı (c.c.) lühü görmek mümkünmü?) diye sormuşlar, o da cevaben (görmemek mümkünmü?) diye onlara sormuş. Böylece hem soruyu gerçek haliyle cevaplamış, hem de ayrıca soruyu soran kişiye de düşünme yolunu ve bilgisinin tekrar araştırılmasının lâzım geldiğini nezaketle ifade etmiştir. Bu hususların hepsi birer ilm-î fetihlerdir.[30]