Hak ve Halk

Tasavvuf yolunun kalbine inildiğinde, karşımıza iki temel direk çıkar: Hak ve Halk. Bu iki kelime, sadece bir Yaratan ve yaratılan ayrımını değil, Varlığın kendi sırrını, âlemlerin nasıl zuhûra geldiğini ve insanın bu büyük oyundaki yerini anlatan bir anahtardır. Hak ve Halk, birbirinden kopuk iki ayrı gerçeklik değildir; bir hakikatin iki farklı tecellîsi, aynı Vücûd denizinin hem derinliği hem de yüzeyindeki dalgalarıdır. Bu mesele, akıl ile çözülecek bir bilmece değil, kalp ile müşahede edilecek bir sırdır. Terzibaba İrfan Mektebi’nin irfan sofrasında bu kavram, sâlikin kendi varlığını ve Âlemlerin Rabbi ile olan bağını anlaması için en temel derslerden biridir. Zira kişi, kendindeki "halk" yönünü bilmeden Hakk’a ayna olamaz; kendi hakikatindeki "Hak" sırrına ermeden de kulluğun kemâline ulaşamaz.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Hak ve Halk meselesini anlamanın kapısı, Rububiyet kavramını doğru yerine koymaktan geçer. Lügat mânâsıyla terbiye eden, besleyen, büyüten, bir şeyi adım adım kemâline ulaştıran demek olan Rab ismi, bu ilişkinin temelini kurar. Karşısında ise O’nun bu terbiyesine muhtaç olan, terbiye edilen, yani merbub olan halk vardır. Bu ikili, birbirinden ayrılmaz bir bütündür. Biri olmadan diğerinin mânâsı ortaya çıkmaz. Terzibaba Hazretleri, bu irtibatın varlığın vücûdu için ne denli elzem olduğunu şöyle dile getirir:

Yani Rab ve merbub, terbiye eden ve terbiye edilen. Yani Hakk ve halk. Rububiyetin iki yüzü vardır, biri Hakk'a, biri halka bakıyor. Hakk ve halk arasında birliği, irtibatı sağlıyor. Varlığın vücudu için bu sıfat gereklidir. Yani Hakk'ın vücudu için de bu sıfat gerekli, işte Hakk'ın terbiye ediciliği olacak, halkta olacak ki, halkı terbiye etsin.

Bu sözler, meselenin ne kadar derin bir vücûdî (varlık ile ilgili) bağa dayandığını gösterir. Rububiyet sıfatı, Hak ile halk arasında bir köprü, bir berzah gibidir. Bir yüzü Zât-ı Mutlak’ın sonsuzluğuna, diğer yüzü ise kesret âleminin, yani halkın sonsuz suretlerine dönüktür. Cenâb-ı Hakk’ın er-Rab isminin tecellî edebilmesi için, terbiye edeceği bir varlık sahası, yani halkın bulunması bir zorunluluktur. Bu ihtiyaç, Hakk’ın bir eksikliğinden değil, isimlerinin tecellî etme arzusundan, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim (istedim)" kudsi hadîsinin sırrından kaynaklanır. Bu sevgi, bu irade, halkı ve dolayısıyla Rab-merbub ilişkisini var etmiştir. Terzibaba Hazretleri, bu gerekliliği Kayyumiyet sıfatı üzerinden daha da netleştirir:

KAYYUMİYET sıfatı cihetinden bakılınca da, Rabb sıfatının varlığı için, Rabb olarak kabul edilecek bir zata ihtiyaç vardır... Ki bunun adı: MERBUB'dur... MERBUB sıfatının varlığına da, Rabb sıfatından bir katkı mutlaka gereklidir… Merbub, terbiye edilen, rabba bağlanan demek. Rab olunca, merbub gereklidir.

Ancak bu ikili görünüm, varlık mertebelerinden sadece birine, Rububiyet mertebesine aittir. Daha üst bir bakış açısından, yani Ulûhiyet (ilahlık, mabudiyet) mertebesinden bakıldığında, manzara tamamen değişir. Ulûhiyet, kendisine ibadet edilen, Vücûdu kendinden olan yegâne varlık olma hâlidir. Bu mertebede ikilik, ortaklık, karşıtlık olmaz. Orada sadece ve sadece Hak vardır. Halk, O’nun varlığının suretlerinden, tecellîlerinden ibaret kalır. Bu ince ayrım, irfan yolunun en hassas noktalarından biridir ve Terzibaba Hazretleri bu dengeyi şöyle kurar:

ULUHİYET tecellisi cihetinde ise… ancak Hak vardır… Ama onun sureti halktır... Ve… ancak halk vardır... Onun mana ciheti ise... Haktır. Uluhiyetin iki idrak yönü vardır. Baktığın zaman halkı görürsün ama halkın özünde Hakk vardır dersin. Bu âlemleri görürsün halktır ama halkın özünde Hakk vardır.

Bu, tenzih-teşbih dengesi dediğimiz Muhammedî mîzanın ta kendisidir. "Ancak Hak vardır" demek tenzihtir; Hakk'ı her türlü halkiyet kaydından soyutlamaktır. "Ama onun sureti halktır" demek ise teşbihtir; Hakk'ın tecellîsini yaratılmışlarda görmektir. Kâmil ârif, bu iki bakışı tek bir nazarda birleştirebilen kişidir. O, halka baktığında Hakk'ı görür, Hakk'a yöneldiğinde ise bu yönelişin halk suretinde zuhûr ettiğini bilir. Âlemi, yani halkı, Hakk'ın dışa vuran yüzü, Zâhir ismi olarak seyreder.

Bu hakikati idrak seviyesi, insanların mânevî mertebelerini de belirler. Herkes bu cem makamı idrakine sahip değildir. İnsanlar, Hak ve Halk karşısındaki duruşlarına göre farklı gruplara ayrılırlar. Terzibaba geleneğinde bu tasnif, kişinin Varlık’a bakışının bir haritasını çizer:

İkincisi, onlardır ki, mevcûdâtı Hakk’ın gayri görmezler ve cemi-i vücûh ile Hakk’ın aynı bilirler; ve bunlara “muvahhidîn” derler. Bu tâife nizâ’-ı sûrîyi, eşek satan dellâllann san'atı gibi görürler. Üçüncüsü, onlardır ki, nazarlarında hem Hak ve hem halk sâbit olur; fakat ahkâm-ı Hak ile ahkâm-ı halk arasını tefrik edemezler; onlar hayret içindedirler. Mevcûdâta Hak mı, yoksa halk mı desinler bir hükm-i kat’î veremezler. Bunlar ehl-i hayrettir. Yukanki beyt-i şerîfde bu tâifeye işâret buyrulur. Bunlann mertebesi, evvelki iki fırkadan yüksektir. Dördüncüsü, onlardır ki, mevcûdâtı bir vecihten Hak ve bir vecihten halk görürler ve ayniyyetin vücûduyla berâber Hak ve halk arasındaki tegâyür ve imtiyâz-ı i’tibârî-i nefsü’l- emrîyi ve her ikisinin ahkâmını mülâhaza ederler ve abd, abd ve Rab de Rab derler ve bunlar “muhakkıkîn” tâifesidir ve bu mertebe ma’rifetin nihâyetidir.

Muvahhidîn: Bunlar, tevhîdin bir mertebesinde kesreti (çokluğu) tamamen reddedip her şeyde sadece Hakk'ı görenlerdir. Varlığın birliğine o kadar dalmışlardır ki, halkın suretlerini ve aralarındaki çekişmeleri bir oyun, bir aldatmaca olarak görürler. Bu, seyr-i sülûkta önemli bir aşamadır, cem hâlidir. Bazen Hakk'ın İzzet gibi bir Celâl sıfatının tecellîsi, sâlikin nazarında kul ve kulluk algısını tamamen ortadan kaldırabilir. Terzibaba Hazretleri bu hâli şöyle açıklar: "İZZET tecellisinde ise… kulla Allah arasındaki nisbet kalkar… Yani Hakk kalır. İşte kimde izzet tecellisi olursa, bu âlemde kul diye bir şey görmez hepsini Hakk olarak görür."
Ehl-i Hayret: Bu zümre, hem Hakk'ın mutlak birliğini hem de halkın apaçık varlığını aynı anda idrak edip aklın sınırlarında donup kalanlardır. "Âlem Hak mıdır, halk mıdır?" sorusuna kesin bir cevap veremezler. Bu bir acizlik değil, hakikatin azameti karşısında aklın teslim oluşudur. Hayret, aklın bittiği ve imanın başladığı yerdir. Bu sebeple mertebelerinin yüksek olduğu söylenir. Çünkü onlar, hakikatin akılla kuşatılamayacak kadar büyük olduğunu tadarak anlamışlardır.
Muhakkıkîn: Bunlar marifetin zirvesindeki kâmil âriflerdir. Onlar, muvahhidler gibi sadece Hakk'ı görüp halkı inkâr etmezler; zâhir ehli gibi sadece halkı görüp Hak'tan gafil de olmazlar. Hayret ehlinden farklı olarak, bu ikilik içinde boğulmazlar. Onlar, "mevcûdâtı bir vecihten Hak ve bir vecihten halk görürler." Yani, her şeyin özü itibarıyla Hak olduğunu bilir, ama sureti ve hükmü itibarıyla halk olduğunu da kabul ederler. Bu sebeple "abd, abd ve Rab de Rab derler." Bu, İnsân-ı Kâmil'in makamıdır. Varlığın birliğini (aynıyyet) bilmekle birlikte, mertebelerin gerektirdiği edebi (tegâyür) de korurlar. Bu, seyrin sonundaki fark ba'de'l-cem (birlikten sonra ayrılık) hâlidir ve Muhammedî mîzan'ın en kâmil tecellîsidir. Onlar için halk, Hakk'ın aynası; Hak ise halkın hakikatidir.

Vücûd Mertebeleri: Hakikatin Tenezzül Seyri

Hak ve Halk ayrımının nerede ve nasıl zuhûr ettiğini anlamak için, varlığın kendi aslından nasıl tenezzül ettiğini, yani mertebe mertebe nasıl açığa çıktığını bilmek gerekir. Her şeyin aslı, Zât-ı Mutlak’ın kimsenin bilmediği, hiçbir sıfat ve ismin olmadığı, mutlak gayb olan A’mâ (kör karanlık) hâlidir. Oradan ilk tenezzül, Ahadiyyet mertebesidir.

Ahadiyyet; Bu sıfatta isimlerin, sıfatların zuhuru yoktur. Kendi özündedir ve sırf zâttan ibarettir.

Bu mertebe, mutlak birlik ve tekliktir. Henüz ne “Hak” ne de “halk” diye bir ayrım söz konusudur. Sadece “Hû” vardır. Kendinden kendine, kendiyle olan bir sırdır. Bu mertebenin idraki olmaz, zira idrak edecek ikinci bir şey yoktur.

Ardından gelen mertebe, Vahidiyyet mertebesidir. Burada Zât, kendi Zât’ında gizli olan sonsuz kemâlâtını, isim ve sıfatlarını bilir. Artık potansiyel olarak bütün âlemler, bütün halk, bu ilahî isimlerde mevcuttur. Lakin henüz dışa dönük bir zuhûr, bir halk ediş yoktur. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi:

Vahidiyyet; Bu sıfatta isimlerin ve sıfatların tesir sahasına göre zuhurları vardır. Ancak bu zuhur, zâtın hükmü ile olur; zâttan ayrı bir hükmü düşünülemez, böyle olunca, herşey birbirinin aynı olur.

Yani Vahidiyyet’te her şey, Zât ile aynıdır; henüz bir “gayrılık” belirmemiştir. Hak ve Halk ayrımı, bu zıtlıklar, bu kesret âlemi nerede başlar? Bu sorunun cevabı bizi Ulûhiyyet mertebesine getirir. Ulûhiyyet, İlahlık mertebesidir ve Hak-Halk ilişkisinin düğümünün çözüldüğü yerdir.

Ulûhiyyet; bu sıfatta isimlerin, sıfatların zuhuru vardır ve toplumdan herşeyin hakkını tek tek vermek gibi, bir zuhuru olur. Bu sıfatta zıtlar belirir; isimler ve sıfatlar birbirinin zıddı olarak gözükür.

Ulûhiyyet, zıtların cem olduğu, bir araya geldiği tecelli sahasıdır. Ahadiyyet’te olmayan sıfatlar, Vahidiyyet’te potansiyel olarak bulunan isimler, Ulûhiyyet’te fiil sahasına çıkar. Bu mertebe, öyle bir saltanat makamıdır ki, her şeye “hakkını” verir. Varlığa varlık hakkını, yokluğa yokluk hakkını; Hakk’a Hak olma hakkını, halka da halk olma hakkını veren bu mertebedir. Bu yüzden bu mertebede zıtlar bir arada bulunur:

Ulûhiyyet, karşılıklı zıddı, özünde toplar. Mesela (evveli olmayanı, sonradan olmuşu); (Hakk’ı, halkı); (varlığı, yokluğu) vb. Bütün bunların hepsini özünde toplar. Ve O’nda; Hakk, halk sûretinde zâhir olur; Ve O’nda; halk, Hakk sûretinde zâhir olur. Bu tecellilerin bilinen mânâsı “Tecelli-i ilâhi” dir.

“Hakk, halk sûretinde zâhir olur; halk, Hakk sûretinde zâhir olur.” İşte Hak ve Halk bahsinin özü budur. Zâhirde gördüğün bütün halk (yaratılmışlar), aslında Hakk’ın değişik sûretlerdeki tecellisidir. Bâtında ise her bir halk, kendi hakikatinde Hakk’ın bir ismini, bir sıfatını taşır. Bu yüzden Ulûhiyyet mertebesi için “hükmen vardır, bilinir ama resmen görülmez” denilir. Çünkü o, bütün bu Hak-halk oyununun oynandığı sahnenin kendisidir; sahnedeki oyunculardan biri değil, oyunun kuralını koyan, her oyuncuya rolünü verendir.

Harflerin Diliyle Hakikat: Elif, Lâm ve Sırr-ı Ulûhiyyet

İrfan ehli, bu derin hakikatleri anlatmak için sadece aklın sınırlarına bağlı kalmamış, harflerin ve sembollerin dilini de kullanmıştır. Terzibaba Hazretleri’nin irfan mektebinde harfler, kâinatın sırlarını taşıyan birer anahtar gibidir. Hak ve Halk ilişkisini anlamak için en temel anahtarlardan ikisi Elif ( ا ) ve Lâm ( ل ) harfleridir.

Elif ve Lâm’ın birleştiği ilk mertebe, var etme mertebesidir. Bu mertebe “Lâ ilâhe illâllah’tır.” Bu Hakk ve Halk mertebesidir. Mutlak varlık, o Elif’tir, bu mertebede halk etmeye, sınırlı varlık ise o Lâm’dır, halk olmaya yönelir. Elif Kadim, Lâm ise hadis’tir.

Elif, ebced değeri bir (1) olan, bütün harflerin aslı kabul edilen harftir. O, tekliği, başlangıcı olmayanı, Kadîm olanı, yani Hakk’ı temsil eder. Lâm ise, sonradan olanı, halk edileni, yani halkı temsil eder. Varlık sahnesine çıkış, bu iki harfin birleşmesiyle, yani “Lâ” ( لا ) kelimesiyle sembolize edilir. “Lâ ilâhe illâllah” kelime-i tevhidi, bu Hak ve Halk ilişkisinin en kâmil ifadesidir.

Bu birleşmede çok ince bir sır vardır:

Kadim, hadisin görünmesiyle gizlenir. “Elif” zat, “Lâm” ise sıfat içindir. Ya da “Elif” Hakk’a, “Lâm” da mahlûka işaret eder.

Halk (Lâm) zuhûr ettiğinde, Hak (Elif) onun sûretinde gizlenir. Âleme baktığında sayısız varlık, yani sayısız “Lâm” görürsün. Ama irfan nazarıyla bakan, her bir Lâm’ın ardındaki, onu ayakta tutan Elif’i, yani Hakk’ı müşahede eder.

Bu iki harfin birleşimi olan “Lâ” ( لا ) harfi, İnsan-ı Kâmil’in de sembolüdür. Çünkü İnsan-ı Kâmil, hem tenzihi hem de teşbihi, yani hem Hakk’ın aşkınlığını hem de halktaki mevcudiyetini kendinde birleştiren yegâne varlıktır.

“ لا “ “LâmElif” (Lâ) harfindeki olumsuzluk tenzih açısından marifetullaha işaret eder. “Benzeri gibi bir şey yoktur” ... “ لا” “LâmElif (hemze ile)” (Lâ) harfindeki olumluluk ise teşbihe işaret eder. “O gören ve işitendir” ... Marifetullahın kemâl derecesi bu iki şıkkın cem edilmesiyle gerçekleşir. Dolayısıyla . ” لا” “LâmElif” (Lâ) İnsan-ı Kâmili sembolize eder.

Ârif, sadece “Hak vardır, halk yoktur” diyerek halkı inkâr etmez (tenzih). Sadece “Her şey Hak’tır” diyerek halkın Hakk’a perdeliliğini ve kulluk edebini de göz ardı etmez (teşbih). O, bu ikisini birleştirir. Hakk’ı halkta, halkı Hakk’ın bir tecellisi olarak görür. İşte bu, Lâ harfinin sırrıdır ve bu sırrın canlı örneği İnsan-ı Kâmil’dir.

Bu sır, günümüzün sembollerinde bile okunabilir. Terzibaba Hazretleri, suyun kimyasal formülü olan H₂O’ya işaret ederek bu derinliği yakalamaktadır:

Nasıl bir işaret buna Suyun “H₂O” kimyasal sembolüdir. “H” hidrojen ve “O” oksijendir. “O” Hu dur. 2 tane H ise “Ha” ve “Hı” harfleri ile Halk ve Hakk tır. Hüvviyet, Hakk, Halk su içinde kendi gizlemiştir.

Oksijen (O), varlığın canı, nefesi, aslı olan Hüvviyet’e, yani “Hû”ya işarettir. İki Hidrojen (H) atomu ise, biri Hakk’a, diğeri Halk’a bakan iki yüze işarettir. Tıpkı suyun bu üç elementten oluşup tek bir madde olması gibi, Vücûd da Hüvviyet, Hak ve Halk yüzleriyle tek bir hakikattir.

Sırrın Sayılara Dökülüşü: Ebced, Hazerât-ı Hamse ve İnsan-ı Kâmil

Harflerin ve sembollerin yanı sıra, irfan geleneğinde sayılar da hakikatlerin kapısını açan birer şifre olarak kullanılmıştır. Bu, bir falcılık veya kehanet değil, varlığın riyâzî (matematiksel) düzenindeki hikmeti okuma sanatıdır. Terzibaba Hazretleri’nin külliyatında 531 sayısı, Hak ve Halk ilişkisini ve bu ilişkinin merkezindeki İnsan-ı Kâmil’i anlatan anahtar bir şifredir.

Bu sayı, Kur’an’daki “eslemtü” (teslim oldum) kelimesinin harflerinin ebced değerinden türetilmiştir: Elif (1), Sin (60), Lâm (30), Mim (40), Te (400). Toplamı 531’dir. Bu sayı, kendi içinde katman katman mânâlar taşır:

531 = Bize 53 – 31 tersten 13 ve 5, 3 ve1 ve 8 ve Toplamda 9 rakamını vermektedir. 53 = Şifre sayımız “Terzi Baba” ve Ahad olan Ahmed-i vermektedir. 13 = Hakikat-i Muhammediye. 31 = Hakikati-i Muhammedinin Zuhur Mahalli 1 = Tüm mertebeleri içine alan Ahadiyyet mertebesi ve Elif, 3 = İlm’el-Ayn’el-Hakk’al Yakin Mertebelerini 5 = Hazerat-ı Hamse yani Beş Hazret Mertebesini 8 = İbrahimiyyet, Tevhid-i Ef’âl 9 = Rububiyyet, Tevhid-i Esmâ

Bu sayıların her biri, varlık yapısının bir katmanına işaret eder. Özellikle “5” rakamı, Hazerât-ı Hamse’yi, yani varlığın beş temel mertebesini ifade eder. Bu mertebeler, Zât’tan şehâdet âlemine kadar uzanan tenezzül sürecidir: Ahadiyyet (Zât), Vahidiyyet (Sıfat), Rububiyyet (İsimler), Melikiyyet (Fiiller) ve hepsini toplayan İnsan-ı Kâmil mertebesi. Hak ve Halk ilişkisi, bu beş hazretin her birinde farklı bir şekilde tezahür eder.

Mesela, Ahadiyyet’te ne Hak ne halk vardır. Vahidiyyet’te halk yoktur, sadece Hak vardır. Rububiyyet’te ise hem Hak hem halk vardır, çünkü Rab isminin tecelli etmesi için terbiye edilecek bir “merbub” (halk) gerekir. Ulûhiyyet ise tüm bu mertebeleri kuşatır.

ULÛHİYYET: Bu âlemin fenâ bulmasını gerektirir. Ama kendi bekâ gözünde. Bu âlemin bakası ise kendi fenâ gözünde ulûhiyyet tecellisi cihetinde Hakk vardır. Fakat sûret-i Halk’tır. Ancak halk vardır. Ama mânâ ciheti Hak’tır.

531 sayısının sırrı burada daha da derinleşir. Bu sayı, bütün bu mertebeleri (5), bütün bu yakîn derecelerini (3) ve hepsinin kaynağı olan Ahadiyyet’i (1) içinde barındıran teslimiyetin (eslemtü) sayısıdır. Bu teslimiyetin zirvesi ise Hakikat-i Muhammediyye (13) ve onun zuhûr mahalli olan İnsan-ı Kâmil’dir (31).

İnsan-ı Kâmil, Ahmed (53) ismiyle işaret edilen, bütün bu mertebeleri kendinde toplayan varlıktır. O, Hakk’ın halk sûretinde en kâmil tecellisidir. O, âlemlerin Rabbine giden kapıdır. Bu yüzden Terzibaba Hazretleri şöyle buyurur:

Âlemlerin Rabbine Teslim olmak isteyen İbrâhîmiyyet Mertebesinde ki bir velinin 1 olan Câmi Esmâsı Allah’ın 53 ile zuhur mahalli olan İnsân-ı Kâmile teslim olması ile ancak Rabbul Âlemîn olan Allaha teslim olabilir.

Doktrin, sembol, sayı, hepsi tek bir hakikate işaret ediyor: Hak ve Halk, birbirinden kopuk iki ayrı varlık değildir. Onlar, Ulûhiyyet mertebesinde birbirine ayna olan, Cem makamında birleşen, İnsan-ı Kâmil’in varlığında en mükemmel şekilde zuhûr eden tek bir Vücûd’un iki farklı veçhesidir. Bu sırrı anlamak, sadece bilmekle değil, İnsan-ı Kâmil’in rehberliğinde o teslimiyet yoluna girmekle, yani “eslemtü” diyebilmekle mümkündür.

Terzibaba Geleneğinde Hak ve Halk'in Yaşanması

Bu yüce hakikat, bizzat tadılması, yaşanması, sâlikin bütün varlığıyla içine girmesi gereken bir hâldir. Bu hakikatin, yol yürüyen bir dervişin hayatında nasıl bir çiçeğe dönüştüğü, gündelik hayatın içinde, secdede, sohbette, sükûtta nasıl tecrübe edildiği Terzibaba Hazretleri'nin irfan sofrasında işlenir.

Seyr-i Sülûk ve Yakîn Mertebeleri: Bilmekten Olmaya Yolculuk

Tasavvuf yolu, yani [seyr-i sülûk](/wiki/seyr-i-suluk), bir bilme yolculuğu değil, bir olma yolculuğudur. Sâlik, Hak ve Halk hakikatini önce bir mürşidin dilinden duyar, kitaplardan okur. Lâkin bu bilgi, henüz sâlikin malı olmamıştır. Bu yolda ilerleyiş, bilginin kesinliğe, kesinliğin de bizzat tecrübeye dönüşmesiyle olur. Bu menzillere ehlullah "yakîn" adını vermiştir.

Terzi Baba Hazretleri, sohbetlerinde bu mertebeleri sıkça hatırlatır. Yakîn, şüphenin tamamen ortadan kalktığı, hakikatin apaçık hâle geldiği bir idrak seviyesidir.

İslâm düşüncesinde bilgi türleri genellikle zann, ilm ve yakîn şeklinde derecelendirilir. Yakîn, bu kategoriler içinde en üst seviyede olup, herhangi bir şüphe veya ihtimâle yer bırakmayan kesin bilgiyi ifâde eder. İbn Arabî Hz.'leri, " el yakîn-i hüve'l hakk " yâni " yakîn, Hakk'ın ta kendisidir " buyurmuşlardır. Yâni, "yakîn", kulun kendine âit zannettiği bütün fiillerin, esmâların ve sıfatların hakîkatte Hakk'a âit olduğunu ve kendi varlığında Hakk'ın varlığından başka hiçbir şey olmadığını kesin olarak idrâk ve müşâhede etmesidir. Bir başka ta'bîrle yakîn, Hakk'ın kendi kendini iki mertebesi ile (Hakk ve halk olarak) müşâhede etmesidir. Ehlullâh "yakîn"i üç mertebeye ayırmıştır: İlme'l-yakîn: Hakîkate ilmî yoldan ermektir ki, bir şeyi delîl ve burhân ile bilmektir. Meselâ, bir kimse ateşi görmese dahi, uzaktan dumanını görüp orada ateş olduğu sonucuna ulaşsa, bu ilme'l-yakîndir. Ayne'l-yakîn: Hakîkati bizzat müşâhede etmektir. Meselâ, kişi ateşi gözüyle görse ve seyretse, bu ayne'l-yakîndir. Hakka'l-yakîn: Hakîkati bizzat yaşayarak ve ona vâsıl olarak bilmektir. Meselâ, kişi ateşe girse ve onun hakîkatini bizzât tecrübe etse, bu hakka'l-yakîndir.

Bu üç mertebe, sâlikin Hak ve Halk idrakinin nasıl derinleştiğini gösteren bir harita gibidir.

İlme'l-yakîn seviyesindeki sâlik, "Halk, Hakk'ın tecellisidir" bilgisini duyar, kabul eder. Bu, şeriat ve tarikatın ilk basamaklarıdır. Hâlâ bir "Hâlık" ve bir "yaratılan" ayrımı zihninde ve hissiyatında baskındır. Nitekim Cenâb-ı Hakk bu mertebedeki idrake şöyle seslenir:

Şu hâlde halk eden, halk edemeyen gibi olur mu? Artık siz düşünmez misiniz? (Nahl, 16/17)

Bu âyet, henüz ikilik (isneyniyyet) perdesinde olan zihne bir kapı aralar. "Halk eden" ile "halk edemeyen" arasındaki farkı düşünmeye davet eder. Bu, [Tevhid](/wiki/tevhid) yolculuğunun ilk adımıdır.

Ayne'l-yakîn seviyesinde ise sâlik, bu hakikati kendi iç dünyasında ve dış âlemde görmeye, seyretmeye başlar. Zikirle parlayan kalbi, artık her varlıkta Hakk'ın bir isminin tecellisini müşahede eder. Bir çiçekte Cemîl ismini, bir fırtınada Kahhâr ismini görmeye başlar. Halk, artık sadece bir "yaratılmış" değil, Hakk'ın isimlerinin ve sıfatlarının sergilendiği bir meclis hâline gelir. Hz. Musa'nın Tûr Dağı'nda bir ağaçtan "Ben, senin Rabbinim" nidasını duyması, bu makamın en güzel misallerindendir. Tecellî, bir halk suretinden (ağaçtan) zuhur etmiş, ama konuşan Hakk olmuştur.

“ Muhakkak ki Ben, Ben senin Rabb’inim. Şimdi pabuçlarını çıkar. Şüphesiz sen, mukaddes vâdi Tuvâ’dasın .” (Tâ-Hâ 20/ 12)

Burada "pabuçlarını çıkar" emri, sâlikin dünya ve ahiret, yani kevn ve vücûd, yani halk ve Hakk diye yaptığı ikili ayrımlardan soyunması gerektiğine bir işarettir.

Hakka'l-yakîn ise, bilenin bilinen, görenin görülen olduğu [Cem makamı](/wiki/cem-makami)'dır. Artık sâlik, ateşin dumanını bilmek veya ateşi seyretmekle kalmaz; ateşin kendisi olur. [Fenâfillah](/wiki/fenafillah) (Hakk'ta yok olma) tecrübesiyle kendi vehmî benliği erir ve [Bakabillah](/wiki/bakabillah) (Hakk ile var olma) sırrıyla Hakk'ın varlığında yeni bir hayata başlar. Bu makamda "Hakk'ın halkta zuhuru" bilgisi, "Hakk'ın kendisini halk suretinde seyretmesi" şuhûduna dönüşür. O zaman sâlik anlar ki:

yakîn, Hakk'ın kendi kendini iki mertebesi ile (Hakk ve halk olarak) müşâhedesidir.

Bu, yolun sonu değil, hakiki kulluğun ([ubûdet](/wiki/ubudet)) başladığı yerdir. Artık ibadet eden de, ibadet edilen de, ibadetin kendisi de aynı hakikatin farklı yüzleri olur.

Kulluğun Hakikati: İbadetlerde Hak ile Halk Diyaloğu

Bu yakîn mertebeleri, sâlikin hayatında en somut hâlini ibadet anlarında bulur. Özellikle namaz, Hak ve Halk hakikatinin yaşandığı en müstesna tecrübe alanıdır. Namazın her bir rüknü, bu sırrın bir perdesini aralar. Terzi Baba Hazretleri, harflerin ve sayıların dilini kullanarak, namazdaki bu derinliğe işaret eder:

Secde haline gelince... 30 sayısının harfsel karşılığı (ل) “Lâm” dır. Lâm ise Ulûhiyet ve Halkiyettir... Tahiyyyât hâline gelince karşılıklı konuşma mahallidir... (م) “Mim” dir. (م) “Mim” Hakikat-i Muhammedi ise bu (اَنَ) “Ene-Ben”, (اَنْتَ) “Ente-Sen” ile ara da “Mâbeynci” olan Hakk ve Halk arasında haberci olan mertebedir.

Secde, kulun "halk" oluşunun zirvesidir. Alnını, yani benliğinin, aklının ve kibrinin en yüksek makamını toprağa, yani en aşağı mertebeye koymasıdır. Bu, "ben bir hiçim, varlık Sen'indir" demenin fiiliyata dökülmüş hâlidir. Terzi Baba'nın işaretiyle secde, Lâm harfinin sırrını taşır. Lâm, "halkiyet" yani yaratılmışlık mertebesini temsil eder. Sâlik secdeye vardığında, kendi halkiyetinin farkındalığıyla mutlak hiçliğe erer. Bu, Hakk'ın Celâl tecellisi karşısında kulun fenâ bulmasıdır.
Tahiyyat ise, secdedeki o yok oluştan sonra yeniden bir "varlık" kazanıp Hakk'ın huzurunda diyaloğa girdiği makamdır. Burası artık bir "karşılıklı konuşma mahalli"dir. Ama bu konuşma, iki ayrı varlık arasında geçmez. Terzi Baba'nın belirttiği gibi, bu makam Mim harfinin, yani [Hakikat-i Muhammediyye](/wiki/hakikat-i-muhammedi)'nin sırrını taşır. [İnsan-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil) olan Hakikat-i Muhammediyye, Hakk ile halk arasında hem birleştirici bir köprü (berzah), hem de ikisinin hakikatini kendinde toplayan "Mâbeynci"dir. Tahiyyatta kul, bu Muhammedî makamdan konuşur. "Ene (Ben)" ve "Ente (Sen)" ikiliği, bu makamda Tevhid potasında erir. Kul, Hakk'ın diliyle konuşur; Hakk, kulunun suretinde kendi kendine selam verir. "Esselâmu aleyke eyyühennebiyyü..." derken Peygamber Efendimiz'e, yani İnsan-ı Kâmil hakikatine selam verir. "Esselâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhissâlihîn" derken o hakikatin bütün âlemlerdeki tecellilerine selam verir.

Bu şuurla kılınan namaz, bir borcun ödenmesi değil, Hak ve Halk diyalogunun her gün beş defa tazelendiği bir mi'raç olur. Sâlik, her rekatta halkiyetinin hiçliğine (secde) dalar ve oradan Hakk'ın varlığıyla dirilerek (tahiyyat) bu [Cem makamı](/wiki/cem-makami)'nı tecrübe eder.

Âlem Bir Aynadır: Kendini ve Hakk'ı Seyretmek

Hak ve Halk hakikatini yaşamaya başlayan sâlik için artık bütün [âlem](/wiki/alem) (kâinat) bir zikir meclisi, bir tefekkür mektebi ve dev bir ayna hâline gelir. Karşılaştığı her insan, her hadise, ona hem kendi hâlini hem de Hakk'ın bir tecellisini gösterir.

Âlem bize aynalık yapar. Kendimizi seyrederiz. Eksiklik ve tamlık bizden yansır. Ta ki ayna olana dek. Yansıtana dek! Ayna olanın yapılan kötü işlere cevabı ise sadece SELAM’dır.

Yolun başında sâlik, dışarıdaki âlemi kendinden ayrı bir şey zanneder. Başkasında gördüğü bir kusurdan rahatsız olur, bir güzelliğe hayran kalır. Ama yol ilerledikçe anlar ki, o rahatsız olduğu kusur, kendi [nefs](/wiki/nefs)inin henüz temizlenmemiş bir köşesinin yansımasıdır. Hayran olduğu güzellik ise, kendi ruhundaki ilahi güzelliğin bir yankısıdır. Âlem, sâlikin iç dünyasının dışarıya vurmuş hâlidir.

Bu idrak, sâlike muazzam bir ahlâkî sorumluluk yükler. Artık başkasını kınayamaz, çünkü kınadığının kendi yansıması olduğunu bilir. Başkasına yaptığı bir haksızlığın, aslında kendi hakikatine bir darbe vurduğunu anlar. Bu noktada, Terzi Baba geleneğinin en önemli edep kurallarından biri devreye girer:

Her insanın halk ve Hakk olan yanı vardır. Gayretulla’a dokunması Hakk yönündendir.

Her insan, ne kadar günahkâr, ne kadar kusurlu görünürse görünsün, özünde ilahi bir sır, bir "Hakk yanı" taşır. O, halk suretinde bir Hakk tecellisidir. Ona yapılan bir hakaret, bir zulüm, sadece onun beşerî varlığına (halk yanına) değil, aynı zamanda o varlıkta gizli olan ilahi emanete (Hakk yanına) da bir tecavüzdür. Bu, "Gayretullah'a dokunmak"tır, yani Hakk'ın kendi şanına, kendi tecellisine yönelik bir saygısızlığa karşı olan ilahi hassasiyetini harekete geçirmektir. Bu yüzden kâmil insanlar, kendilerine yönelen en kötü davranışlara bile öfkeyle değil, merhametle karşılık verirler. Çünkü onlar, taşı vuran elde değil, taşı attıran iradede seyre dalmışlardır. Onlar artık birer ayna olmuşlardır; kendilerine atılan taşı yansıtmaz, sadece "SELAM" diyerek Hakk'ın es-Selâm isminin tecelligâhı olurlar.

Kur'an'ı Yaşamak: Zâhirin Ötesinde Bir Okuma

Sâlikin Hak ve Halk idraki derinleştikçe, sadece kâinat kitabını değil, Kelâm-ı Kadîm olan Kur'an-ı Kerîm'i okuyuşu da değişir, katmanlanır. Kur'an, artık sadece tarihî kıssalar anlatan veya hükümler bildiren bir metin olmaktan çıkar; her bir âyeti, sâlikin kendi seyr-i sülûkunun bir durağını, kendi hâlinin bir tercümanını anlatan canlı bir hitaba dönüşür.

Aynı âyet, avâma bir şey, havâssa başka bir şey, ehassu'l-havâssa daha başka bir şey söyler... " Mesâniye " (ikişerli/tekrârlanan): "Mesâni" kelimesine "ikişerli" ma'nâsıyla bakıldığında Kur'ân mesânîdir; çünkü cennet-cehennem, emir-nehiy, korku-ümit, zâhir-bâtın gibi zıtlıklar çiftler hâlinde zikredilir. Ayrıca, Hakk ve halk, Rabb ve kul, vahdet ve kesret gibi ikili mertebelerin ilmini taşır.

Kur'an'ın "mesânî" yani "ikişerli" olması, tam da bu Hak-Halk yapısının bir yansımasıdır.

Avam (genel müminler), Kur'an'ın zâhirine bakar; emir ve yasakları, helal ve haramları öğrenir. Bu, dinin temelidir ve asla küçümsenemez.
Havass (seçkinler, sâlikler), âyetlerin bâtınına, işarî manalarına yönelir. Kıssalarda kendi nefis mücadelesini, cennet ve cehennem tasvirlerinde kalbinin hâllerini, ilahi isimlerde Hakk'ın tecellilerini okur.
Ehhassü'l-havass (seçkinlerin seçkinleri, kâmiller) için ise Kur'an, kendilerinden ayrı bir şey değildir. Nitekim "İnsan ve Kur'an aynı batında doğan ikiz kardeştirler" buyrulmuştur. Kâmil insan, "konuşan Kur'an" olur. Âyetleri okuduğunda, Hakk'ın kendi Zât'ından yine kendi hakikatine olan hitabını duyar.

Bu en üst mertebedeki okuma, Zümer Sûresi'nde geçen "hâlis din" sırrıyla bağlantılıdır.

" Elâ lillâhid dînul hâlis " ( Hâlis din yalnız Allâh içindir ): Zâhiren bu ifâde, ibâdet ve amellerini her türlü şirk ve riyâdan arındırarak yalnızca Allâh rızâsını gözeterek yapmak şeklinde anlaşılır. Bâtınen ise "hâlis dîn", Hakk'ın kendisini iki mertebesiyle (Hakk ve halk olarak) müşâhede ettiği sistemin adıdır... Ortada kul kalmayınca, ona âit bir dîn de kalmaz. Dîn, kulun fiili olmaktan çıkıp Hakk'ın kuldaki fiili hâline geldiğinde "hâlis" olur.

İşte [hakka'l-yakîn](/wiki/hakkal-yakin) makamındaki arifin Kur'an okuyuşu budur. Okuyan kul değil, kulda tecelli eden Hakk'tır. Okunan metin değil, Hakk'ın kendi ilminin sonsuz açılımıdır. Anlaşılan mana değil, Hakk'ın kendi kendini idrakidir. Bu makamda "dîn", yani sistemin tamamı, bütünüyle Allah'a ait olur, çünkü kulun vehmî varlığı aradan çekilmiştir.

Terzibaba geleneğinde Hak ve Halk hakikatini yaşamak, bir ömür süren bir seyahattir. Bu seyahat, ilimden hâle, bilgiden varlığa doğrudur. Sâlik, bu yolda ibadetleriyle bu sırrı tadar, ahlâkıyla bu sırrı yaşar, âleme bakışıyla bu sırrı seyreder ve nihayetinde Kur'an'ı okuyuşuyla bu sırrın ta kendisi olur. Yol, halktan Hakk'a bir yolculuk gibi başlar, ama sonunda yolun da, yolcunun da, menzilin de Hakk'tan gayrı olmadığı idrak edilir.

Füsûsu'l-Hikem'de Hak ve Halk

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu'l-Hikem eseri, her biri bir peygamberin kalbine indirilen hikmetlerin incilerini barındırır. Bu eserin ışığında Hak ve Halk bahsine nazar etmek, varlığı anlamak ve Vahdet deryasına açılmaktır. Füsûs, yani "hikmetlerin yüzük taşları", kuru bir bilgi değil, bir hâl davetidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz’in de işaret ettiği gibi, bu yolda en büyük engel, hakikati şeriatın karşısında bir yere koymaktır. Oysa Şeyh-i Ekber’in bize sunduğu, şeriatın ta kendisi, özü, lübbüdür.

Bunlar şeriatı vesile kabul edip zikredilen hakikatlerin şeriata aykırı olduğunu, bunlarla uğraşanların küfre düşeceklerini iddia ederler. Kendileri hakikatlerden uzaklaştığı gibi başkalarını da uzaklaştırırlar. Halbuki bu hakikatlerin hepsi Kur’an’ın ve hadislerin özüdür. Hz. Resülullah’ın (s.a.v.) kalbi şeriflerinden nazil olan hikmetlerdir.

Bu sözler, İbn Arabî’nin şahsî görüşleri değil, doğrudan doğruya Nübüvvet pınarından, [Hakikat-i Muhammediyye](/wiki/hakikat-i-muhammedi) kaynağından akan hikmetlerdir. Şeriat bir gemi ise, hakikat onun taşıdığı hazinedir. Gemiyi bırakıp hazineye ulaşılamayacağı gibi, hazineden habersiz sadece geminin kendisiyle oyalanmak da bir nasipsizliktir. Bu hikmetler, geminin neden ve ne için yüzdüğünü anlatır.

Hak ve Halk meselesinin en can alıcı yerlerinden biri, “küfür” kelimesinin bâtınî manasıdır. Zâhirde küfür, inkâr etmektir. Hakikat ehlinin nazarında ise en büyük örtme eylemi şudur:

Küfrün bir manası da “setr”dir, Hakkı setreden kimselere kafir derler. Küfür ehli Hakkın tecellisini bir varlıkta bir mahalde gördüğünden diğer mahallerde Hakkın tecellisini göremediğinden oradaki tecellilerini örtmüş olduğundan “kafir” küfür ehli olmuş oluyor. Eğer bir kimse Hakkı 2/115 ayeti “nereye dönerseniz Hakk’ın vechi oradadır” gereği ile bulan mı daha hayırlıdır, yoksa Hakk ve halk diye ayıran mı da ha doğrudur. Hakk ve halk diye ayıranda gizli şirk olduğuna şüphe yoktur.

Küfür, Arapça’da “örtmek” demektir. Mesele, Hakk’ın tecellîsini bir yerde kabul edip başka yerde reddetmektir. O’nu sadece camide, seccadede, göklerin ötesinde bir yerde arayıp da çarşıda, pazarda, bir çiçeğin renginde, bir dostun kelâmında görememek, hakikati örtmektir. Cenâb-ı Hakk, “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (yüzü, zâtı) oradadır” buyururken, “Hakk burada, halk şurada” diye bir ayrım yapmak, O’nun her yerdeki vechini kendi dar idrakinle örtmektir. Bu, Vahdet sırrına karşı en büyük edepsizlik ve gizli bir şirk, yani ortak koşma hâlidir. Çünkü Hakk’ın varlığının yanında, O’ndan ayrı, müstakil bir “halk” varlığı kabul edilmiş olur.

Peki, Bir olan nasıl bu kadar çok görünür? Şeyh-i Ekber’in İdris (a.s.) fassında açtığı sır kapısı burasıdır. Bu kapı, aklı hayret vadilerinde yorgun düşüren, lakin kalbi [yakîn](/wiki/yakin) (kesin bilgi) ile dolduran bir kapıdır.

Yani biz yukarıda, gerek sayı mertebelerini gerekse tabiatı açıkladığımız sırada belirttik ki, Hak'ın tek olan varlığı, zâtı yönünden tektir ve çokluğu kabul etmez. Fakat çok olan isimleri sebebiyle çeşitli şekillerde ortaya çıkar ve çok sayıda görünür. İşte bunun böyle olduğunu bilen kimse, çok sayıdaki taayyünleri (belirginleşmeleri) görüp de, "Müstakil gerçek bir varlık vardır. Fakat bu çokluk ile o birlik arasındaki bağıntı nedir? Ve o varlık nasıl olmuş da çeşitli suretler ve türlü varlıklar ile çoğalmıştır?" diye, perdeliler gibi "hayret"e düşmez.

Varlık birdir. O da Hakk’ın Varlığı’dır. Buna [Vahdet-i Vücûd](/wiki/vahdet-i-vucud) denir, yani Varlığın Birliği. Bu Varlık, kendi [Zât](/wiki/vahdet-i-vucud)ı itibarıyla mutlak bir Birlik’tir, [Ahadiyyet](/wiki/hazarat-i-hamse) mertebesidir. Orada ne isim, ne sıfat, ne de bir başkalık söz konusudur. Lakin bu Tek Varlık, aynı zamanda sonsuz isimlere ve sıfatlara sahiptir. O, hem el-Vâhid’dir (Tek), hem de el-Musavvir’dir (Suret veren).

[Âlem](/wiki/alem) dediğimiz bu kesret, bu çokluk, o Tek Varlığın kendi sonsuz isimlerinin ([Esmâü'l-Hüsnâ](/wiki/esma-i-husna)) suretlerinde zuhûr etmesinden, tecellî etmesinden başka bir şey değildir. Güneşin tek bir ışığı vardır, ama o ışık binlerce farklı renkteki cama vurduğunda, binlerce farklı renkte yansıma ortaya çıkar. Yansımaların çokluğu, ışığın tekliğine bir zarar vermez. İşte halk (yaratılmışlar), o Tek Vücûd güneşinin, kendi isimleri ve sıfatları aynasında görünen yansımalarıdır.

Bu sırrı bilmeyen, perdenin ardını göremeyen kimse, bu çokluk karşısında şaşkına döner. Aklı, “Bir olan nasıl çok oldu?” sorusunun içinde boğulur. Bu, aklın [hayret](/wiki/hayret) makamıdır. Lakin ârif, yani bu hikmeti zevk etmiş olan kimse, bu manzarayı seyreder ve hayrete düşmez. Çünkü o, işin aslını bilir. Gördüğü her bir suretin, o Tek Güzelliğin bir başka tecellîsi olduğunu bilir. Onun için artık "Rabbi zidni ilmen" (Rabbim, ilmimi artır!) duası, bir şaşkınlık artışı değil, bir yakîn, bir vuslat artışıdır.

Gerçekten de o ârifin her bir nefesinde Hak ve halk hakkındaki ilmi artar; ve kendisi (s.a.v.) Efendimiz hazretlerinin yüce izine uyarak "Rabbim! İlmimi artır!" (Tâhâ, 20/114) der. Fakat bu ilim artışı "hayret"i gerektirmez; aksine o ilimler, bazısı bazısının üstünde olarak yakînî ilimlerdir...

Ârifin ilmi arttıkça, hayreti değil, müşahedesi artar. Her bir nefeste, Hakk’ı yeni bir şe’nde, yeni bir tecellîde seyreder. Bu tecellîlerin çeşitliliğinin sebebi ise, Şeyh-i Ekber’in en kıymetli anahtarlarından biri olan [A'yân-ı Sâbite](/wiki/ayan-i-sabite) kavramında gizlidir.

...ve hayret etmemekle birlikte ilimdeki artış, ancak mahallin hükmünden meydana gelir; ve mahal, sabit hakikatin "özü"dür ki, Hak o sabit hakikatin yatkınlıklarına göre "meclâ"da (tecelli yerinde) ve "mezâhir"de (zuhur yerlerinde) türlü türlü görünür... A'yân-ı sâbite esmâ-i ilâhiyyenin zılâlidir. Gölgeler ise, gölge sâhiblerinin biçimine göre zâhir olur.

“Mahal” dediği, her bir varlığın Hakk’ın ilm-i ezelîsindeki hakikati, yani A’yân-ı Sâbitesi’dir. Bunlar, henüz dış dünyada varlık kokusu koklamamış, ezelî potansiyellerdir. Onlar, İlâhî İsimlerin gölgeleridir (zılâl). Tecellî, bu “mahal” ne istiyorsa, onun kabiliyet ve isti’dâdı ne kadarsa, ona göre gerçekleşir. Hakk, kendi Zât’ından yine kendi Zât’ına tecellî ettiğinde, ilmindeki bu ezelî hakikatler (A’yân-ı Sâbite), kendi lisan-ı halleriyle ne talep etmişlerse, Hakk onlara onu verir.

Binâenaleyh Hakk'ın kendi zâtına tecellîsi indinde, kendi ilminde peydâ olan ve suver-i esmâiyyesinden ibâret bulunan, a'yân-ı sâbite, Hak üzerine isti'dâdlarıyla ne hüküm vermiş iseler, Hak o hükümleri kabûl eder; ya'ni Hak mahkû- mün-aleyh olur.

Bu ifade, ilk bakışta insanı sarsabilir. Buradaki “mahkûm olmak”, bir zorunluluk, bir mecburiyet değildir. Bu, Hakk’ın kendi cömertliğinin, kendi rahmetinin, kendi isimlerinin gereğini yerine getirmesinin bir ifadesidir. O, her bir “ayn-ı sâbite”ye, yani her bir ezelî hakikate, onun istediği, onun kabiliyetinin kaldırdığı varlığı bağışlar. Tuzun “ayn”ı, ezelden beri tuzluluğu talep eder, Hakk da ona tecellî edip onu tuzlu olarak zuhûra getirir. Hakk’ın tecellîsi, bu taleplere bir icabettir.

Âlemde görünen her şey yerli yerindedir. Kötülük ve çirkinlik dahi, bir ismin tecellîsinin gereğidir. Ârif, bu manzaraya bakar ve her bir varlığın kendi ezelî hakikatinin dilinden konuştuğunu görür. O, kınamaz, yargılamaz; sadece seyreder. Çünkü bilir ki, sahnede görünen her ne varsa, o Tek Varlığın binbir isminin bir tecellîsidir ve her tecellî, kendi mahallinin talebine verilmiş ilâhî bir cevaptır. Hak ve Halk, bu hikmet nazarında, Vücûd’un iki farklı yüzü olarak birleşir: Biri Zât’ın Birliği (Hak), diğeri İsimlerin Çokluğu (Halk).

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Bu yolda bilgi, insanı bir yere kadar taşır; sonrası için idrak ve zevk lazımdır. Kâmil ârif, hayret makamını aşmış, kalbi sükûna ermiş, mutmain olmuş kimsedir. O, hem varlığın tekliğini, yani Cem makamı hakikatini bilir, hem de tecellîlerin çokluğunu, yani farkı yerli yerine koyar. Onun için kesret, vahdetin perdesi değil, tecellîgâhıdır. Çokluk, Bir'liğin inkârı değil, ispatıdır. Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, Füsûs şerhinde bu inceliği şöyle açar:

Yani bütün bu alemdeki varlıkların ayrı ayrı şeyler olduğunun da hakkını verir, ancak bu esma-i ilahiyenin taayyününden ibarettir, der ama Zati itibarıyla bunların hepsi tek şeydir, tek varlıktır der, bu şekilde ayrı ayrı şeyleri görüp de birbirinden kopuk olduğunu zannederek hayrete düşmez. Yani ilgisiyle bilgisiyle bu mertebeyi aşmıştır. Bunda mutmain olmuştur. Hayrete düşmemek mutmain olmaktır.

Kâmil insan, her şeye hakkını verir. Gördüğü çiçeğe "bu çiçektir" der, ama onun Hakk'ın Bedî' isminin bir tecellîsi olduğunu da bilir. İnsana "insan" der, ama onun Zât'ın en câmi, en toplu aynası olduğunu müşahede eder. Bu bakış, zıtları birleştiren bir bakıştır. O, âlemdeki her bir varlığın, Hakk'ın sonsuz isimlerinden birinin suretine bürünmüş hâli olduğunu bildiği için, bu suretler arasındaki farklar onu şaşkınlığa düşürmez. Çünkü o, bütün bu suretlerin ardındaki tek olan Vücûd'u seyretmektedir. Kalbi bu yüzden "mutmain" olmuştur, yani sarsılmaz bir itminana kavuşmuştur.

Bu makamda ilim artar, ama hayret artmaz. Çünkü ârif, işin usûlünü kavramıştır. Efendimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'ın “Yâ Rabbi, benim ilmimi artır” duası, işte bu mertebedeki bir niyazdır. Bu, bilinmeyen yeni bir şey öğrenme merakı değil, bilinen hakikatin her an, her tecellîde daha derinden idrak edilmesidir. Ârif, her yeni tecellîde, Hakk'ın kendi A'yân-ı Sâbite'si, yani ezelî hakikati üzerindeki yeni bir cilvesini seyreder ve ilmi ziyadeleşir. Bu ilim, onu hayrete değil, yakîne ve teslimiyete götürür.

Bu zıtların birliğini anlamak için sıfatlar mertebesinden bakılabilir. Her şeyin bir içi (bâtın), bir de dışı (zâhir) vardır. Tasavvuf dilinde buna "sıfat-ı Hakk" ve "sıfat-ı halk" denir. Sıfat-ı Hakk, bir şeyin iç yüzü, hakikatidir. Sıfat-ı halk ise onun dışa vuran, görünürdeki suretidir. Bâtındaki hakikat, zâhirde bir suret olarak belirir. İşte bu, Hakk'ın halk suretinde zuhûrudur.

Batındaki sıfat-ı Hakk zahire sıfat-ı halk olarak çıkmaktadır. İnsan-ı Kamil’in dışında bütün varlıklar sıfat-ı Hakk ve halk ile zuhurdadır. Ama İnsan-ı kamil sıfat-ı ilahiye ile zuhurdadır.

Bütün kâinat, içte Hakk'ın bir sıfatını taşır, dışta ise halk suretinde görünür. Bir dağın heybeti, Hakk'ın Celâl sıfatının halk suretindeki bir yansımasıdır. Bir çiçeğin güzelliği, Cemâl sıfatının bir tecellîsidir. Lakin bütün bu varlıklar, o sıfatın kendisi değil, o sıfattan bir pay almış olanlardır.

Ancak bir varlık vardır ki, o bu kuralın dışındadır: İnsân-ı Kâmil. O, diğer varlıklar gibi sadece Hakk'ın bir sıfatından bir pay alarak değil, doğrudan doğruya "sıfat-ı ilâhiyye" ile, yani ilahi sıfatların kendisiyle zuhur eder. Diğer varlıklar Hakk'ın fiillerinin ve isimlerinin tecellîsi iken, İnsan-ı Kâmil, Hakk'ın Zât'ının tecellî ettiği mahaldir. Bu yüzden Şeyh-i Ekber, "Ârif-i billah mahlûk değildir" buyurmuştur. Bu, onun beşer olmadığı manasına gelmez. Bu, onun hakikatinin, diğer yaratılmışların hakikatinden farklı bir mertebede olduğu anlamına gelir. O, Hakk'ın kendi Zât'ına ayna kıldığı en parlak, en câmi (kapsayıcı) aynadır.

Bu sır, Efendimiz'in (s.a.v) "Allah, Âdem'i kendi sureti üzere halk etti" hadisinde gizlidir. Buradaki "suret", el, yüz, ayak gibi bir şekil değil, sıfatların ve isimlerin toplamıdır.

Hadis-i Şerifinde beyan buyurulan Adem’den maksat dahi İnsan-ı Kamil’dir. Yani “Allah Adem’i kendi sureti üzere halk etti” Adem’den kasıt İnsan-ı Kamil’dir. Suret-i Hak dahi esma ve sıfat-ı ilahiyenin mecmunun suretidir.

Cenâb-ı Hakk'ın sureti, O'nun bütün Esmâ-i Hüsnâ'sının ve sıfatlarının toplamıdır. İnsân-ı Kâmil de içinde bütün bu ilahi isimleri potansiyel olarak barındıran ve seyr ü sülûku ile bu isimleri bir bir açığa çıkaran varlık olduğu için, Hakk'ın sureti üzere halk edilmiştir. O, Cenâb-ı Hakk'ın Kendini en kâmil manada seyrettiği varlıktır. Bu yüzden o, zıtların birliğinin, yani Cem'ül-cem makamının en mükemmel örneğidir. Onda hem halkıyyet (yaratılmışlık) sıfatları görünür, yer, içer, uyur; hem de Hakk'ın sıfatları tecellî eder, hikmet konuşur, tasarruf eder.

Bu idrak, sâlikin kalbinde Muhammedî mîzan, yani Peygamberî dengeyi kurar. Sâlik, seyrinde bir kanadı tenzih (Hakk'ı her türlü halkiyet sıfatından soyutlama), diğer kanadı teşbih (Hakk'ı yaratılmışlarda görme) olan bir kuşa benzer. Sadece tenzih kanadıyla uçmaya kalkan, Hakk'ı o kadar "öte"ye koyar ki, sonunda O'nu âlemden tamamen koparır. Sadece teşbih kanadıyla uçmaya kalkan ise, Hak ile halkı birbirine karıştırır.

Kâmil ârif ise, bu iki kanadı dengede tutan kişidir. O, bir gözüyle Hakk'ın hiçbir şeye benzemeyen, Zât'ı itibariyle akılların idrakinden münezzeh olan Vahdet yüzünü seyreder. Diğer gözüyle de, O'nun her zerrede, her surette, her tecellîde mevcut olan yüzünü görür. Bir yandan "O, hiçbir şeye benzemez" der, tenzih eder. Diğer yandan "Baktığım her yüzde O'nu gördüm" der, teşbih eder. Bu iki bakışı kalbinde birleştirebildiği an, hayret biter, itminan başlar. Füsûs'un derinliği, bize bu iki gözle bakmayı öğretmesindedir. Bizi, Efendimiz'in (s.a.v) vârisi olan İnsan-ı Kâmil'in makamına, yani zıtların düğümünün çözüldüğü, Hak ile halkın vuslat ettiği o mübarek kalp makamına davet eder.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Hak ve Halk

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i, içine girene sırlarını açan, her okuyanın kendi kabı kadar doldurabildiği bir ummandır. O, varlığın zâhirdeki ikiliğini, yani Hak ve halk ayrımını, birliğin en derûnî nağmeleriyle anlatan bir ney sesidir. Onun dilinde en çetin meseleler birer oyuna, birer sanata, birer lezzetli gıdaya dönüşür.

Hakikati Gören Gözler: Dört Zümre ve Hayret Makamı

Hazret-i Mevlânâ, insanların Hak ve halk karşısındaki duruşlarını, onların bakış açılarına göre tasnif eder. Çünkü tasavvuf yolunda ne olduğun, ne gördüğünle ölçülür. Mesnevî şârihleri, bu bakışı dört ana zümreye ayırarak Hazret-i Pîr'in işaretlerini daha anlaşılır kılmıştır:

Ma'lûm olsun ki efrâd-i insânî dört kısımdır: Birincisi, bunlardır ki, mevcûdâtı halk görürler; işte bu kadar. Ve bunlar cemî-i vücûh ile mevcûdâtı Hakk'ın gayri bilirler. Bunlar mahcûblardır ki, âlem-i sûrette bir Mûsâ'yı bir Mûsâ ile cenk ve nizâ' içinde görürler. İkincisi, onlardır ki, mevcûdâtı Hakk'ın gayri görmezler ve cemî-i vücûh ile Hakk'ın aynı bilirler; ve bunlara "muvahhidîn" derler. Bu tâife nizâ'-ı sûrîyi, eşek satan dellâlların san'atı gibi görürler. Üçüncüsü, onlardır ki, nazarlarında hem Hak ve hem halk sâbit olur; fakat ahkâm-ı Hak ile ahkâm-ı halk arasını tefrík edemezler; onlar hayret içindedirler.

Bu tasnif, bir merdivenin basamakları gibidir. En alt basamakta "mahc��blar", yani perdeliler vardır. Onlar için âlem, sadece gördüklerinden ibarettir. Varlığı sadece "halk" olarak algılarlar. Bu, kesret (çokluk) âleminde boğulup kalmaktır.

İkinci basamakta "muvahhidîn", yani birleyenler bulunur. Onlar, kesretin ardındaki vahdeti (birliği) görmüşlerdir. Baktıkları her yerde Hakk'ın tecellisinden başkasını görmezler. Zâhirdeki kavga ve çekişmeler, onlara göre ilâhî bir oyunun, bir "san'atın" parçasıdır.

Üçüncü ve mühim bir basamakta "ehl-i hayret" yer alır. Onlar, hem Hakk'ı hem de halkı görürler. Varlığın hem bir, hem de çok olduğunu müşahede ederler. Fakat bu iki görüşü nasıl bağdaştıracaklarını bilemezler. "Varlıklara Hak mı, yoksa halk mı desinler kesin bir hüküm veremezler." Zâhiren bu bir acziyet gibi görünse de, onların mertebesi ilk iki zümreden daha yüksektir. Çünkü onlar, hakikatin akılla kavranamayacak büyüklüğü karşısında acziyetini itiraf edenlerdir. [Hayret Makamı](/wiki/hayret-makami), sâliki daha derin bir idrake taşıyacak olan mukaddes bir duraktır.

Nihayet, dördüncü ve en üst mertebede "muhakkıkîn" yani hakikate erenler, tahkik ehli bulunur. Onlar, hayret durağını geçmiş, kalpleri mutmain olmuş kâmillerdir.

Dördüncüsü, onlardır ki, mevcûdâtı bir vecihten Hak ve bir vecihten halk görürler ve ayniyetin (birliğin) vücûduyla beraber Hak ve halk arasındaki tegâyür ve imtiyaz-ı i'tibârî-i nefsü'l- emrîyi ve her ikisinin ahkâmını mülâhaza ederler ve abd, abd ve Rab de Rab derler ve bunlar "muhakkıkîn" tâifesidir ve bu mertebe ma'rifetin nihâyetidir.

İşte bu, [Muhammedî mîzan](/wiki/muhammedi-mizan)dır. [Muhakkik](/wiki/muhakkik), varlığa iki gözle bakar: Bir gözüyle her şeyde Hakk'ı görerek vahdeti, diğer gözüyle her şeyin kendi mertebesindeki hakkını vererek kesreti müşahede eder. O, "abd, abd ve Rab de Rab" der. Ne vahdeti görürken kesreti inkâr eder, ne de kesrete bakarken vahdetten gafil kalır. O, [tenzih](/wiki/tenzih) ile [teşbih](/wiki/tesbih-temsil) kanatlarını dengeyle kullanan, [Cem makamı](/wiki/cem-makami)nda zıtların birliğini idrak eden [İnsân-ı Kâmil](/wiki/insan-i-kamil)dir. Bu, [irfan](/wiki/irfan) yolunun zirvesidir.

Eşek Satan Dellâlın San'atı: Zâhirdeki Çatışmanın Bâtınî Birliği

Hazret-i Mevlânâ, en derin hikemî meseleleri, çarşıdan pazardan alınmış gibi duran basit misallerle anlatır. Zâhirdeki çatışmaların bâtındaki birliğini izah etmek için kullandığı "eşek satan dellâlların san'atı" temsili, bunun en güzel örneklerinden biridir.

Bu tâife nizâ'-ı sûrîyi, eşek satan dellâlların san'atı gibi görürler.

Pazarda eşeğini satmak isteyen bir adam düşünün. Dostuyla anlaşıp sahte bir rekabet ortamı yaratarak eşeğin fiyatını artırır. Dışarıdan bakan birisi, pazarda kıyasıya bir çekişme olduğunu zanneder. Halbuki işin aslını bilenler, bunun tek bir amaca hizmet eden, önceden tasarlanmış bir "san'at", bir oyun olduğunu bilirler. Ortada gerçek bir çatışma yoktur; sadece tek bir iradenin farklı suretlerde tecellisi vardır.

İşte âlemdeki hadiseler de böyledir. Zâhirde savaşlar, kavgalar, dostluklar, düşmanlıklar gibi zıtlıklar görürüz. Bunlar, "ma'mûre"nin, yani dünyanın çekişmeli yüzüdür.

Ma'mûre içinde varlık ve niza' olur; yoka varlıklardan ar-ı azîm olur.

Bu "ma'mûre"de, yani kesret âleminde her varlık kendini ispat etme derdindedir ve bu da bir "niza'", yani çekişme doğurur. Fakat ârif kişi, bu zâhirî çekişmenin ardındaki bâtınî birliği seyreder. O bilir ki, Kahhâr ismi Celâl'iyle tecelli ederken, Lâtîf ismi Cemâl'iyle tecelli etmektedir. Firavun'un kibri de, Mûsâ'nın hilmi de aynı [Hakk](/wiki/hakk)'ın farklı [Esmâ-i İlâhî](/wiki/esma-i-ilahi)'sinin (ilâhî isimlerinin) zuhur mahalleridir. Hakikat nazarından bakınca bu, Hakk'ın kendi isimlerinin hükümlerini âlem sahnesinde izhar etmesinden ibaret bir "san'at"tır.

Tenzihin Körlüğü ve Tecellînin Gıdası: "Ben" Harabesindeki Hazine

Mesnevî'nin bir diğer önemli mesajı da, Hakk'ı sadece soyut, aşkın, âlemin tamamen dışında bir varlık olarak gören zâhir ulemasına yönelik ince bir sitemdir. Onlar, Hakk'ı [tenzih](/wiki/tenzih) etme gayretiyle, O'nun [teşbih](/wiki/tesbih-temsil) yönünü, yani âlemdeki [tecellî](/wiki/tecelli)sini ve her şeyle olan "beraberliğini" göz ardı ederler. Hazret-i Pîr, bu tek kanatlı bakışın insanı nasıl mânevî 'müflis' bıraktığını, bir hikâyenin kahramanının dilinden şöyle anlatır:

"Git ki, bir azîm gıda üzerine vurdum. O vehmin körlüğüne ki, müflis idim." "Git" hitâbı, ehl-i zâhire olmak münasibdir. Zîrâ onlar Hakk'ı tenzîh edeceğiz diye, muhakkıkların ilm-i tecellilerine i'tiraz ederler. Ya'nî, “Ey vücûdu Hak ve halk diye iki müstakil kısma ayıran âlim efendi! Ben bir azîm gıdâ-yı ma'nevî üzerine uğradım. Zîrâ ben de Hakk'ı bu mevhûm olan vücûd-i izâfînin hâricinde tevehhüm eder ve وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنتُمْ (Hadid, 57/4) (ya'ni "Nerede olsanız O sizinle beraberdir"] âyet-i kerîmesini te'vîl ederdim.

Buradaki "azîm gıda", Hakk'ın sadece göklerde, ulaşılmaz bir Zât olmadığını; aynı zamanda "Nerede olsanız O sizinle beraberdir" ayetinin sırrınca şah damarından daha yakın olduğunu bizzat tatmaktır. Zâhir âlimi, bu ayeti te'vil eder, yani lafzî manasından uzaklaştırıp "ilmiyle, kudretiyle beraberdir" gibi yorumlarla geçiştirir. [Ârif](/wiki/arif) ise, bu beraberliği kendi varlığında hisseder. İşte bu müşahede, en büyük "gıdâ-yı ma'nevî"dir. Bu gıdadan mahrum kalmak ise mânevî bir "iflas"tır.

Bu hazine, bu gıda nerede bulunur? Mesnevî, bize cevabı yine bir metaforla verir: Hazineler, mamur yerlerde değil, harabelerde bulunur.

Sen vehmi ve re'yleri ma'mûre gibi bil; ma'mûre içinde hazîne yerleri olmaz... Sen kendindeki varlık tevehhümü ile vücûd-ı Hak hazînesini bulamazsın.

"Ma'mûre", yani bayındır yer, bizim kendi akıl yürütmelerimiz, vehimlerimiz ve "ben" dediğimiz o sahte varlık hissimizdir. Bu benlik kalesi ne kadar sağlam, ne kadar "mamur" ise, hakikat hazinesi o kadar uzaktır. Sâlikin yapması gereken, bu mamur "ben" şehrini bir "harabe"ye çevirmektir. Kendi vehmini, fikrini, enâniyetini yıktığı zaman, o harabenin altından ezelden beri orada duran "vücûd-ı Hak hazinesi" zuhur edecektir. Hakikat, yeni bir şey inşa etmekle değil, sahte olanı yıkmakla bulunur.

Nitekim Samtî Dede'nin tercümesiyle Hazret-i Pîr'in rubaisi bu yolculuğun sonunu ne güzel özetler:

"Ben bilmez idim, gizli açık hep Sen imişsin. Bedenlerde ve canlarda gizli hep Sen imişsin. Senden iki cihan içinde nişan ister idim ben Sonunda bunu bildim ki, cihan hep Sen imişsin."

Mesnevî'nin Hak ve halk sohbeti, sâliki bu nihai idrake, bu lezzetli gıdaya, bu harabe içindeki hazineye davet eden ebedî bir çağrıdır.

Mesnevî Ciltlerinden İzler

Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Hak ve Halk kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:

Cilt 2: "Birinci tâife, nazarlarında yalnız halk sâbit olur; bunlara 'müşrikîn' derler. İkinci tâife, nazarlarında yalnız Hak sâbit olur; bunlara 'muvahhidîn' derler. Bu tâife nizâ'-ı sûrîyi, eşek satan dellâlların san'atı gibi görürler. Üçüncüsü, onlardır ki, nazarlarında hem Hak ve hem halk sâbit olur; fakat ahkâm-ı Hak ile ahkâm-ı halkı birbirine karıştırmazlar."
Cilt 13: "Ben de Hakk'ı bu mevhûm olan vücûd-ı izâfînin hâricinde tevehhüm eder gibi olmuştum. Hüve'llezî halaka's-semâvâti ve'l-arda fî sitteti eyyâmin sümme'stevâ alâ'l-arş..."

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Hak ve Halk

İrfan yolunda her hakikat, bir diğerine kapı açar. Hak ve Halk meselesi de irfan okyanusunun ortasında, bütün nehirlerin döküldüğü bir ana girdaptır. Bu kavramlar bir tesbihin taneleri gibidir; imamesi Hak ve Halk ise, her bir tane o imameye bağlıdır ve onunla mana bulur.

Vahdet-i Vücud: Varlığın Birliği. Hakikatte var olan, yalnızca Hakk'ın Vücûd'udur. "Halk" dediğimiz bütün âlemler, o tek Vücûd'un dışında, O'ndan ayrı ikinci bir varlık değildir. Halk, o tek Varlığın farklı mertebelerde, sonsuz isim ve sıfatlarıyla zuhûra çıkmış gölgeleri, tecellileridir. Hak, âlemin bâtını (iç yüzü), halk ise o bâtının zâhiridir (dış yüzü).
Tecelli: Cenâb-ı Hakk'ın Kendi Zâtî zenginliğinden, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" sırrınca taşması, görünmesidir. Bu görünme, "halk" dediğimiz varlık sahasını meydana getirir. Hak, halk suretinde tecelli eder. Her bir varlık, Hakk'ın bir veya birkaç isminin tecelli ettiği bir ayna gibidir.
Tenzih: Cenâb-ı Hakk'ı halk edilmiş olan her şeyden, her türlü noksanlıktan, sınırlılıktan, şekilden ve suretten soyutlamak, O'nun hiçbir şeye benzemediğini ("Leyse ke-mislihî şey") idrak etmektir. Hak, halk değildir; Hâlık, yaratılan gibi olamaz. Bu, "Lâ ilâhe" demenin makamıdır.
Teşbih: Hakk'ın halk ettiği her şeyde mevcut olduğunu, her şeye yakınlığını ("Biz ona şah damarından daha yakınız"), her surette O'nun bir isminin, bir sıfatının tecelli ettiğini görmektir. Bu, "illâllah" demenin, yani varlıkta O'ndan başkasının olmadığını müşahede etmenin makamıdır.
Cem: Tenzih ve teşbih kanatlarını dengeyle çırpabilen kâmil ârifin ulaştığı görüştür. Cem, çoklukta (kesrette) birliği (vahdeti) görmektir. Sâlik, bu makamda Hak ile halk arasındaki ayrımı zihninden siler; her şeyin aynı tek Vücûd'un farklı görünümleri olduğunu yaşayarak idrak eder.
İnsan-ı Kamil: Hak ve Halk arasındaki bütün bu ilişkiler ağının somutlaştığı en mükemmel aynadır. O, hem Hakk'ın bütün ilahi isimlerini üzerinde toplayan bir "nüsha-i kübrâ" olması itibarıyla Hak'tan bir yüz taşır, hem de bedeniyle, beşeriyetiyle halk âleminin bir parçasıdır. O, Hak ile halk arasında bir "berzah" (geçit), bir köprüdür.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanede, Hak ve Halk denizine üç farklı kıyıdan yaklaşırız. Her biri bizi aynı okyanusa ulaştırsa da, seyahatin üslubu farklıdır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve eserlerinde bu mesele, bir mürşidin sâlikine el verip onu adım adım hakikate erdirmesi gibi, canlı, pratik ve yaşanılır bir dille ele alınır. O'nun dilinde Hak ve Halk, varlık mertebelerinin (Ahadiyyet, Vahidiyyet, Ulûhiyyet) birbiri ardına açılmasıyla izah edilir. Ulûhiyet mertebesi, zıtların buluştuğu, Hakk'ın halk olarak zuhûr ettiği bir tecelli meydanı olarak resmedilir. Hazret, bu soyut hakikatleri somutlaştırmak için harflerin sırrına başvurur; Elif'in Kadîm olan Hakk'ı, Lâm'ın sonradan olan (hadis) halkı temsil ettiğini anlatır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde ise mesele, en saf, en yoğun ve en temel şekliyle, bir hikmet pınarı olarak karşımıza çıkar. Şeyh-i Ekber'e göre bütün mesele, Varlığın (Vücûd) tek ve bölünmez olduğu hakikatinin idrak edilmesidir. Gördüğümüz bu çokluk (kesret), o tek Varlığın farklı isimlerinin aynalardaki yansımalarından ibarettir. İbn Arabî'nin dilinde Hak ve Halk, bir madalyonun iki yüzü gibidir: Bir yüzü "sıfat-ı Hakk" olan iç gerçeklik, diğer yüzü "sıfat-ı halk" olan dış görünüştür. Birini diğerinden ayırmak, hakikati bölmek ve örtmek (küfür) anlamına gelir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'inde ise bu hakikat, bir aşk ve hikâye diliyle kalplere nakşedilir. Mevlânâ, kuru akıl yürütmelerden kaçınır. O, Hak ve Halk ikilemini, anlattığı hikâyelerdeki karakterler, olaylar ve semboller aracılığıyla çözüme kavuşturur. O'nun nazarında, sadece zâhirdeki ayrılığa takılıp kalanlar, "eşek satan dellâlların" oyununa gelenlerdir; hakikati bilenler ise bu oyunun ardındaki birliği görürler. Mevlânâ için Hak ve Halk, bir aşk oyununun iki kutbudur; âşık (halk), maşukunu (Hak) her yerde arar ve sonunda O'nu kendi içinde ve baktığı her şeyde bulur.

Değerlendirme

Bu uzun seyahatin sonunda heybemizde kalan en kıymetli mücevher şudur: Hak ve Halk, birbirinden ayrı iki varlık değil, Tek olan Vücûd'un bâtın ve zâhir vecihleridir. Bütün irfan yolu, bu ikilik perdesini aralayıp ardındaki Bir'i müşahede etme sanatıdır. Bu sanat, kâh Terzibaba'nın sohbetindeki gibi harflerin sırrında, kâh İbn Arabî'nin Füsûs'undaki gibi sarsılmaz bir hikmette, kâh Mevlânâ'nın Mesnevî'sindeki gibi coşkun bir aşkta kendini gösterir.

Nihayetinde mesele, sâlikin kendi varlığında bu hakikati gerçekleştirmesidir. Sâlik, seyr-i sülûku boyunca hem Hakk'a karşı mutlak bir hiçlik ve kulluk (abd) içinde olduğunu idrak eder, hem de Hakk'ın yeryüzündeki halifesi (halîfe) olma şerefini ve sorumluluğunu taşır. Bu iki kanadı dengede tutabilen İnsan-ı Kamil'in yolundan gitmek, zıt gibi görünen bu iki hakikati varlığında birleştirmek, işte bu yolun nihai gayesidir. Bu kütüphanedeki her bir sayfa, bu gayeye hizmet eden birer işaretten ibarettir. Okuyup amel edene ne mutlu.