İlim
Tasavvuf yolunda ilim, yalnızca zihinsel bir birikim veya öğrenilmiş bilgiler yığını değildir. O, Hakk’ın Zâtî sıfatlarından biri, varlığın hakikatini aydınlatan bir nur ve seyr-i sülûk yolcusunun yolunu aydınlatan bir rehberdir. İlim, sâlik için bilmenin ötesinde “olma”nın, yani bilinen hakikatle hemhâl olup onu yaşamanın kapısıdır. Bu yolda ilim, ruhun gıdası, kalbin hayatıdır; cehaletin ölümünden dirilişe geçişin anahtarıdır. Dolayısıyla tasavvufî ilim, kişiyi sadece bilgilendirmez, aynı zamanda dönüştürür.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
İlim, Arapça kökenli bir kelime olup en genel anlamıyla “bilmek” demektir. Tasavvuf geleneğinde ise bu kelime, kuru bilgiden çok daha derin bir hakikate işaret eder. O, Cenâb-ı Hakk’ın yedi temel sıfatı olan Sıfât-ı Subûtiyye’den biridir. İnsan-ı Kâmil şerhinde ve diğer sohbetlerde de belirtildiği gibi, bu sıfatlar el-Hayy (Hayat), İlim, İrade, Kudret, Kelâm, Semi (işitmek) ve Basar (görmek) olarak sıralanır. İlim, Zât’a en yakın sıfat olan Hayat’tan hemen sonra gelir, çünkü hayatın olduğu her yerde bir ilim, yani bir bilinç ve program mevcuttur.
Terzibaba, ilim kavramına kendine has bir bakış açısıyla yaklaşarak, güncel dilde kullanılan “bilim” kelimesiyle arasında işârî bir ayrım yapar. Ona göre, “bilim” kelimesinin başındaki “b” harfi, Arapçadaki “ile” edatına karşılık gelir. Bu harf ayrıldığında geriye “ilim” kalır. Bu okumayla “bilim”, “ilim ile” olmakta, yani asıl olanın ilim olduğu ve diğer bütün bilgilerin ona dayandığı anlaşılmaktadır. Bu yoruma göre “bilim”, çoğunlukla kişinin dışında kalan, madde âlemiyle ilgili sathi bilgileri ifade ederken; hakiki “ilim”, kişinin özüne dönük, onu dönüştüren ve yakîn mertebelerine ulaştıran ilâhî bilgidir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbet ve eserlerinde ilim, tasavvuf yolunun hem başlangıcı, hem vasıtası hem de gayelerinden biri olarak merkezî bir yer tutar. Onun yaklaşımında ilim, ezberlenen formüllerden ibaret bir malumat değil, bizzat tadılan, yaşanan ve kişiyi hakikate ulaştıran canlı bir süreçtir. Bu süreç, zâhirî ilimlerden başlayarak bâtınî ilimlere, oradan da Hakk’ın sırlarına uzanan çok katmanlı bir yolculuktur.
İlim ve Amel: Bilmek mi, Olmak mı?
Tasavvuf yolunda ilim ve amel, birbirinden ayrılmaz iki kanat gibidir. Tedbirât-ı İlâhiyye’de İbnü’l-Arabî, insanları ilim ve amel sahibi olup olmamalarına göre dört sınıfa ayırır. Bu sınıflandırma, ilmin tek başına yeterli olmadığını, amelle bütünleşmesi gerektiğini gösterir. Bu eserdeki şerhte de açıklandığı gibi bu dört sınıf şöyledir:
- Hem ilim hem amel sahibi olan: Bu kimse hem kendi nefsine hem de yönetimi altındakilere cömerttir (sahî). Ruhunu ilimle, bedenini ve çevresini adaletli amelle besler. Bu, kâmil insanın halidir.
- Ne ilim ne de amel sahibi olan: Bu kimse hem nefsine hem de çevresine cimridir (leîm). Cehalet içinde olduğundan hem ruhu hem de bedeni azaptadır.
- İlim sahibi olup amel etmeyen: Bu kişi, ilmiyle nefsini süslediği için nefsine cömert, fakat bu ilmi eyleme döküp çevresine fayda vermediği için raiyyesine cimridir. Ruhu ilimle zevk bulsa da, amelsizliği yüzünden bedeni ve çevresi helâk yolundadır.
- Amel sahibi olup ilim sahibi olmayan: Bu kimse, yaptığı işlerin sırrına ve zevkine vâkıf olmadığı için nefsine cimri, fakat taklit yoluyla da olsa doğru işler yaptığı için raiyyesine cömerttir.
Bu ayrımlar, ilmin nihaî hedefinin sadece bilmek değil, bilinenle “olmak” olduğunu gösterir. Terzibaba’ya göre de ilim, kişiyi dönüştürmüyorsa, ahlâkını güzelleştirmiyorsa ve onu Hakk’a yaklaştırmıyorsa, kuru bir yükten ibarettir. Muhammed Sûresi üzerine yaptığı tefekkürde ilmin “mekâneti” (manevi rütbe, itibar), amelin ise “mekânı” (fiziksel yer, eylem alanı) talep ettiğini belirtir. Hak Teâlâ, kulunda bu ikisini birleştirerek ona hem mekânın yüceliğini (amel ile) hem de mekânetin yüceliğini (ilim ile) lütfeder.
Nusret Tura’nın Terzibaba tarafından yayımlanan bir mektubunda aktardığı şu ifade, ilmin amelden ve takvadan önce geldiğini vurgular: “Hazret-i-Muhammed: «Zerrece ilim ve fikir yüz sene takvâdan hayırlıdır» buyuruyor.” (Aşk ve Muhabbet Yolu) Bu, körü körüne yapılan bir ibadettdense, hakikati anlama çabasının ne denli değerli olduğunu gösterir. Yine, sâlih amel işleyenlerin Allah’ın kendileriyle beraberliğini (maiyyet) sadece “ilmî bir beraberlik” olarak anlaması da bu noktayla ilişkilidir. Muhammed Sûresi tefekküründe açıklandığı üzere, bu kimseler Hakk’a bir mekân isnat etmekten çekindikleri için O’nun Zâtî beraberliğini idrak etmekte zorlanırlar ve meseleyi sadece bir bilgi düzeyinde tutarlar. Bu durum, amelin tek başına kişiyi hakikatin tam idrakine ulaştırmakta yetersiz kalabileceğini, derin bir ilmin zorunlu olduğunu ortaya koyar.
Hakk'ın İlmi: "İlim Malûma Tâbidir" Meselesi
Tasavvufun en derin ve en çok tartışılan konularından biri, Hakk’ın ilminin mahiyetidir. Özellikle “ilim malûma tâbidir” yani “ilim, bilinene tâbidir” kaidesi, ilk bakışta Cenâb-ı Hakk’ın, varlıkları halk ettikten sonra onları bildiği gibi bir yanlış anlamaya yol açabilir. Terzibaba, başta A'yân-ı Sâbite ve Muhammed Sûresi sohbetleri olmak üzere pek çok eserinde bu konuyu Vahdet-i Vücud perspektifinden ele alarak aydınlatır.
Ona göre bu ifade, Hakk’ın hâşâ sonradan öğrendiği anlamına gelmez. Mesele, Hakk’ın Zâtî ve ezelî ilmiyle ilgilidir. A'yân-ı Sâbite sohbetlerinde bu konu şöyle açıklanır:
Demek ki Hakk'ın eşyâ-yı ma'lûme üzerindeki hükmü, o eşya isti'dâdât-ı zâtiyyeleriyle Hakk'a ne vermiş iseler, o verdikleri ilmin haddi üzeredir. İşte "kazâ" budur; ve bu hükümde tevkît yani vakit yoktur. [...] Zîrâ bu hüküm, zât-ı Hakk'ın aynı olan ilm-i ilâhîde nefisleriyle a’demde yani yoklukta olan eşya üzerinedir. O mertebede ise zaman ve mekân yoktur. — A'yân-ı Sâbite
Burada anlatılan şudur: Her varlığın, halk edilmeden önce Hakk’ın ilminde ezelî bir hakikati, bir programı vardır. Bu program, ayan-ı sabite yani “sabit hakikat” olarak isimlendirilir. Her bir ayan, kendi zatî istidadı (kabiliyeti) ne ise onu zuhura çıkarmayı talep eder. Cenâb-ı Hakk’ın kazâsı (hükmü), bu ezelî istidatların talebine göredir. Dolayısıyla Hakk’ın ilmi, bu ezelî hakikatlerin (malûmât) kendisine “verdiği” bilgiye, yani onların özlerindeki kabiliyete tâbidir. Bu, sonradan olma bir öğrenme değil, ezelde olanın ezelde bilinmesidir. Cenâb-ı Hakk, kulunun neyi talep edeceğini ezelî ilminde bildiği için hükmünü ona göre verir. Kul, kendi istidadının gereğini talep etmekte, Hakk da bu talebe icabet etmektedir.
Abdülkerim Cîlî, İnsan-ı Kâmil adlı eserinde İbnü’l-Arabî’nin bu görüşünü eleştirir ve Hakk’ın ilminin malûmâttan geldiği fikrinin, Hakk’a bir muhtaçlık atfetmek olacağını söyler. Terzibaba ise bu iki büyük ârifin bakış açıları arasındaki farkın mertebe farkından kaynaklandığını ima eder. Muhammed Sûresi tefekküründe, Hakk’ın ilmini ikiye ayırarak konuya daha da açıklık getirir:
- İlm-i Zâtî: Hakk’ın kendi Zât’ına olan, ezelî, kadîm ve mutlak ilmidir. Bu mertebede bilen, bilinen ve bilme birdir. Bu ilim, varlıkların zuhuruna bağlı değildir.
- İlm-i Sıfâtî ve Esmâî: Hakk’ın, Vahdet mertebesinden Vâhidiyet mertebesine tenezzül ettiğinde, kendi ilminde birbirinden ayrışan ilâhî isimlerin (esmâ) suretlerine (a’yân-ı sâbite) dair olan tafsilatlı ilmidir. İşte “ilim malûma tâbidir” sözü bu ikinci ilim türü için geçerlidir. Varlıkların hakikatleri, kendi istidatlarına göre ilim mertebesinde belirginleşir ve Hakk’ın tafsilî ilmi bu belirginleşmeye (malûm olmaya) göre tecelli eder.
Bu ayrım, Kur’ân-ı Kerîm’deki “Tâ ki biz bilelim” (Muhammed, 47:31) gibi âyetlerin de bâtınî anlamını aydınlatır. Bu, Allah’ın bilmediği bir şeyi öğrenmesi değil, ezelî ilminde olan bir şeyin, fiil âleminde zuhura çıkarak bilinirliğinin tahakkuk etmesidir.
TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet sohbetinde bu konu, bir sanatçı misaliyle daha da somutlaştırılır. Bir ressam veya hattat, eserini tuvale veya kâğıda dökmeden önce onu zihninde tasavvur eder. Bu zihnî suret, o eserin a’yân-ı sâbitesidir ve henüz “vücut kokusu koklamamıştır.” Sanatçı, bu zihnî suretin talebine göre eserini ortaya koyar. Eser ortaya çıktığında (malûm olduğunda), sanatçının zihnindeki ilim (a’yân-ı sâbite) yok olmaz; o asıl olarak bâkî kalır, dışarıdaki eser ise onun bir gölgesi, bir zuhurudur. Tıpkı bunun gibi, Cenâb-ı Hakk da varlıkları kendi ilmî suretlerine göre halk eder ve bu zuhur, O’nun Zâtî ilminden bir şey eksiltmez.
"Bilim"den "İlim"e: Bir Harfin Sırrı
Terzibaba, sohbetlerinde sık sık günümüzdeki "bilim" anlayışının sınırlılığına dikkat çeker ve bunu tasavvufî "ilim" kavramıyla karşılaştırır. Bu ayrımı, kendine özgü işârî bir yorumla dile getirir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (27)’de anlattığı bir anekdot bu konuyu aydınlatır: Bir gün otobüs durağında beklerken, otobüsün ön kapısında “binilir”, arka kapısında “inilir” yazdığını görür. Eğer “binilir” kelimesinin başındaki “b” harfi çıkarılırsa, geriye “inilir” kalır. Bu gözlemden hareketle, “bilim” kelimesinin başındaki “b” harfinin de Arapçadaki “ile” edatına karşılık geldiğini, bu harf ayrıldığında geriye “ilim” kaldığını söyler. Böylece “bilim”, aslında “ilim ile” yapılan bir iştir ve aslolan ilimdir. Bu yorumla Terzibaba, zâhirî ve maddî bilgi olan “bilim”in, insanı hakikate ulaştıracak olan özdeki “ilim”den ayrı düşünülemeyeceğini, ancak ona bir vasıta olabileceğini anlatır.
“Bilim” in ilmel, aynel, Hakkal yaşantısı yoktur, sadece sathi, madde bilgilerini ilgilendiriyor. derinliği ve yüksekliği yoktur. ama "B" yi alır“ sadece salt “İlim” kalırsa işte o zamanİlmel yakıyn, Aynel Yakıyn, Hakkal Yakıyn sahası ortaya açılmış oluyor. — Zâriyât Sûresi
Bu yaklaşım, modern bilimin verilerini reddetmek anlamına gelmez. Aksine, Kur’an’da ve tasavvufî metinlerde yer alan nice sırrın, bugünün teknolojisiyle anlaşılabileceğini belirtir. Örneğin, Hz. Süleyman’ın Hüdhüd kuşunun yer altındaki suları görmesi, bugünkü uydu teknolojisinin; cinlerin gökten haber çalamamasının ise lazerle füzelerin vurulmasının bir işareti olduğunu söyler. Ancak asıl mesele, bu zâhirî bilgilerin arkasındaki hakikati, yani ilâhî ilmi görebilmektir. Kişi, sadece zâhirî “bilim” ile yetinirse, kendini bilmekten, yani asıl “ilim”den gafil kalır.
İlmin Kaynağı: Satırdan mı, Sadırdan mı?
Terzibaba için hakiki ilmin kaynağı, kitap satırlarından ziyade, arınmış bir gönüldür (sadır). İnsan-ı Kâmil şerhinde bu konuya özel bir vurgu yapar. Ona göre, kişiyi hayal âleminde dolaştıran vehmî kitaplar yerine, doğrudan Hakk’ın ilim sıfatından gelen, yani “sadırdan” yazılmış kitaplar okunmalıdır.
İlim ona denir ki sadırdan gelsin, "Elem neşrah leke..." gelsin. İşte hayali ve vehmi yazılan kitapların hepsi kişiyi hiçbir yere götürmez, ancak hayal âleminde dolaştırır. Ama hangi kitap sadırdan gelmişse, gönülden yani Allah'ın ilim sıfatından gelmiştir, işte o tasdik edilecek en doğru kitaptır ve o zaten diğerlerinden hemen ayrılır. — İnsân-ı Kâmil (Cilt 4)
Bu yaklaşım, tasavvuf eğitiminin temel gayesini de ortaya koyar: “kişileri, Cenab-ı Hakk'ın Alim sıfatına bağlayıp, oradan bilgilerini alma yolunu açmaktır.” Nusret Tura’nın bir mektubunda belirttiği gibi, sâlikin kendi bâtınından bu sözleri işitmesi asıl faydalı olandır. Zira dışarıdan söylenen bin söz, içeriden bir tasdik edici olmadıkça fayda vermez. Bu yüzden Terzibaba, sâliki kendi içine yönlendirir: “Sende kenarsız süt çeşmesi vardır. Sen niçin çamur leğeninden süt içersin?” (Zâriyât Sûresi). Buradaki “kenarsız süt çeşmesi” ilmin asıl kaynağı olan ilâhî hakikattir; “çamur leğeni” ise başkalarından, yani dışarıdan öğrenilen naklî bilgilerdir.
İlmin Mertebeleri: Yatay Yayılma mı, Dikey Yükseliş mi?
Terzibaba, ilimleri sadece kaynaklarına göre değil, sâliki ulaştırdıkları mertebeye göre de ayırır. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1’de, şeriat ilmi ile hakikat ilmi arasında önemli bir fark olduğunu belirtir. Şeriat ilmi, ne kadar geniş olursa olsun, satıhta, yani yatay bir düzlemde yayılmaktır. Hakikat ilmi ise bir miraçtır, helezon gibi dikey bir yükseliştir.
Bu benzetmeye göre, şeriat mertebesinde çok geniş bilgiye sahip bir âlim, manevi yolculukta bir üst mertebeye (tarikat veya hakikat) adım atmış bir âriften daha aşağı bir konumda olabilir. Çünkü bir üst kata çıkan kişinin ufku, alt katta ne kadar geniş bir alana yayılmış olursa olsun, ondan daha geniştir. Bu, zâhirî ilmin küçümsendiği anlamına gelmez; zira o temeldir ve olmadan yükselmek mümkün değildir. Ancak gaye, binanın bahçesinde veya alt katlarında oyalanmak değil, katları bir bir çıkarak en üstteki Sultan’ın, yani Zât’ın huzuruna varmaktır. Her mertebenin kendine özgü bir ilmi, bir hukuku vardır ve sâlikin hedefi, bu mertebeleri aşarak irfan yolculuğunda yükselmektir.
İlmin Çeşitleri: Zâhirî ve Bâtınî İlimler
Terzibaba’nın sohbetlerinde ilim, kaynağına ve niteliğine göre çeşitli sınıflara ayrılır. Bu ayrımlar, sâlikin hangi tür bilgiyi hedeflemesi ve hangi bilgi türünün hangi mertebeye ait olduğunu anlaması açısından önemlidir.
1. Zâhirî (Kesbî) İlimler ve "Bilim": Bunlar, çalışılarak, duyular ve akıl yoluyla elde edilen bilgilerdir. Fıkıh, tefsir, hadis gibi dinî ilimlerin zâhirî yönü ve fen bilimleri bu sınıfa girer. Terzibaba, bu tür bilgileri genellikle “bilim” olarak adlandırır ve bunların gerekli olmakla birlikte, insanı hakikate ulaştırmada tek başına yetersiz olduğunu vurgular. Zira bu bilgiler çoğunlukla kişinin dışında kalır ve onu dönüştürmez. Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001)’de belirttiği gibi, İslam’ın en yüksek ilmini verdiğini iddia eden üniversiteler bile aslında şeriat ilminin zâhirî dairesinde kalır. Bu ilim, yatay bir yayılmadır; tasavvuf ilmi ise dikey bir yükseliştir (miraç).
2. Bâtınî (Vehbî) İlimler: Bunlar, çalışmanın ötesinde, Hakk’ın bir lütfu ve hibesi olarak kalbe gelen ilimlerdir. Bu ilimlerin en başında İlm-i Ledün gelir.
Yakıyn ilmi ile ledün ilmi arasında ne fark vardır diye sorulursa veya hangisi üstündür diye sorulursa tabi ki burada Ledün ilmi üstün olanıdır. Yakıyn ilmi çalışılarak elde edilir, ancak bu yakıyn ilmi çalışılmadan idrak edilmeden ledün ilminin oluşması mümkün değildir. — Zâriyât Sûresi
İlm-i Ledün, “Allah katından olan ilim” demektir ve doğrudan Hakk’tan gelir. Bu, Hızır’a (a.s.) verilen ilimdir ve aklın ve zâhirî kuralların ötesinde bir hikmet taşır. Bu ilme ulaşmak için önce kesbî ilimler ve yakîn yolculuğu ile belirli bir yetkinliğe ve kalp temizliğine ulaşmak gerekir. Altı Peygamber kitabında, Hz. Peygamber’e Miraç’ta üç tür ilim verildiği rivayet edilir: tebliği emredilen (zâhir), tebliği arzusuna bırakılan (bâtın) ve gizlenmesi için söz alınan (ilâhî sırlar). İlm-i Ledün, bu ikinci ve üçüncü sınıfa giren, herkese değil, sadece ehline açılan bir ilimdir.
3. Yakîn İlmi (Kesinlik Bilgisi): Bu ilim, sâlikin hakikati şüpheden arınmış bir şekilde idrak etmesidir. Terzibaba’nın sohbetlerinde sıkça vurguladığı gibi, bu ilmin üç mertebesi vardır:
- İlme’l-Yakîn: Bir şeyi delilleriyle, aklen ve naklen bilmektir. Ateşin varlığını, dumanını görerek bilmek gibidir.
- Ayne’l-Yakîn: Bir şeyi görerek, müşahede ederek bilmektir. Ateşi bizzat gözle görmek gibidir.
- Hakka’l-Yakîn: Bir şeyi bizzat yaşayarak, tadarak ve o olarak bilmektir. Ateşin sıcaklığını bizzat hissetmek, hatta ateşle bir olmak gibidir.
Tasavvuf yolculuğu, sâliki İlme’l-Yakîn’den Hakka’l-Yakîn’e taşıyan bir süreçtir. Bu, bilginin imana, imanın müşahedeye, müşahedenin de hakikatle birleşmeye dönüştüğü bir irfan yolculuğudur. Terzibaba, bu mertebeleri bir yemek misaliyle açıklar: Yemeği birinden duymak İlme’l-Yakîn, lokantaya gidip o yemeği bizzat yemek Ayne’l-Yakîn, mutfağa girip yemeğin nasıl yapıldığını öğrenip bizzat yapmak ise Hakka’l-Yakîn’dir.
İnsan-ı Kâmil şerhinde ise ilim, canlılardaki tezahürüne göre ikiye ayrılır: Birincisi, hayvanlardaki içgüdüsel bilgi olan İlhâmî İlim’dir. Bu, arıya bal yapmasının vahyedilmesi gibi, varlığın kendi mertebesine uygun programlanmış bilgisidir. İkincisi ise insan, melek ve cinlere mahsus olan Bedihî, Zarurî veya Tasdikî İlim’dir. Bu, akıl ve idrake dayalı bir bilme türüdür. Her iki ilim türü de varlığın hayatını sürdürmesi için zorunludur ve Hayat sıfatının hemen ardından gelen İlim sıfatının birer tecellisidir.
İlim: Ruhun Gıdası, Kalbin Hayatı
Terzibaba’nın öğretisinde ilim, ruhun en temel ihtiyacı, onu besleyen ve diri tutan gıdasıdır. Zâriyât Sûresi tefsirinde, gıdanın sûrî (maddî) ve manevî olarak ikiye ayrıldığı, manevî gıdanın ise marifet nuru ve ilâhî aşk olduğu belirtilir. Rüyada içilen ve uyandığında midede bir eser bırakmayan sütün ilme yorulması da bu yüzdendir.
Hac Sûresi tefsirinde bu konu daha da derinleştirilir. Yağmurun yeryüzünü diriltmesi gibi, ilmin de insan nefsini cehaletin ölümünden dirilttiği anlatılır. Bu münasebetle şu hadis-i şerife atıf yapılır: “İlim ile diri olan ebeden ölmez.” Kur’ân-ı Kerîm’deki “Biz onu ilim ile dirilttik ve ona bir nur verdik ki nas içinde o nur ile gezer.” (En’âm, 6:122) meâlindeki âyet de bu hakikate işaret eder. İlim, kalbi katılaşmaktan koruyan, onu dirilten ve Hakk’ın tecellilerine açık hale getiren bir hayat suyudur. Bakara Dosyası’ndaki bir tefekkürde de belirtildiği gibi, ölmüş hakikatler, bir İnsan-ı Kâmil’den gelen “kelâm sıfatı” (ilâhî ilim) ile vurulduğunda yeniden hayat bulur.
İlmin Nihayeti: Hayret
İlim yolculuğunun sonu, her şeyi bilmek ve bir sonuca varmak değil, Hakk'ın sonsuzluğu karşısında hayrete düşmektir. Ancak bu, bir cahilin bilmediği bir şey karşısındaki şaşkınlığı değildir. Terzibaba, Hac Sûresi tefsirinde iki tür hayretten bahseder. Birincisi, felsefecilerin ve fen adamlarının, madde âleminin sırlarını çözmeye çalışırken düştükleri "zem edilmiş" (yerilmiş) hayrettir. Bu, hayal âleminde kaybolmaktır ve sonu cehalettir. İkincisi ise "hayret-i mahmude" yani övülmüş hayrettir.
Bu ilmi tahsil edenler hakikat-ı vücut ile hayal arasındaki bağlantıya arif oldukları için hayrete düşerler. Bu hayret hayret-i mahmudedir, yani övülen bir hayrettir. Zira ilm-i hakiki neticesidir yani ilmin sonunda hayrete düşer. [...] Onun için (sav) Efendimiz “Ya rabbi sende olan benim hayretimi ziyadeleştir” dedi. — Hac Sûresi
Ârif, varlıkların hakikatini bildiği için mahlûkât âleminde hayrete düşmez. Onun hayreti, Hakk'ın Zât'ının sonsuzluğu karşısındadır. TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet sohbetinde belirtildiği gibi, ârifin her nefeste ilmi artsa da bu onu filozoflar gibi bir şaşkınlığa sürüklemez, çünkü o, bütün bu tecellilerin Vahid (Tek) olan kaynaktan geldiğini bilir ve bu bilgide mutmain olmuştur. Onun talebi, bu âlemlerin ötesindeki Zâtî hakikat karşısındaki hayretinin artmasıdır.
İlmin Tehlikeleri ve Sınırları
İlim, aydınlatıcı bir nur olduğu kadar, doğru kullanılmadığında kişiyi kibre ve helâke sürükleyebilecek tehlikeler de barındırır. İbnü’l-Arabî, Tedbirât-ı İlâhiyye’de şeytanın insanı ilme teşvik ederek onu riyaset ve ucûb (kendini beğenme) ile saptırmaya çalıştığını anlatır. Şeytan, ilmin kişiyi yücelteceğini, başkalarından üstün kılacağını fısıldar. Ancak ilmin özündeki bir sır, şeytanın bu tuzağını boşa çıkarır.
Ve işte bu hakîkate binâen ulemânın baʻzıları “İlmi, Allah’ın gayri için taleb ettik; ilim ibâ etti ve bizi ancak Allah’a redd eyledi.” dedi. Yaʻnî biz ilmi riyâsete nâil olmak ve nâsa tefevvuk ederek bu sâyede niam ve refâh-ı dünyeviyyeye vâsıl olmak için istedik. İlim tahsîl ettikçe bu maksad fevt oldu ve ilim bizi Allah’ın gayri olan bu makâsıda vusûlden imtinâ‘ etti. Ve nihâyet bizim elimizden tutup maksad-ı aslî-i hilkat olan maʻrifetullaha sevk eyledi. — TEDBIRAT I ILAHIYYE
Hakiki ilim, özü gereği sahibini dünyevî hedeflerden uzaklaştırıp Hakk’a yöneltir. Ancak bu, tehlikenin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. Özellikle nâkıs (eksik) ilim, cehilden daha tehlikelidir. Kişi, bildiğini zannettiği için kendini kâmil sanır ve daha ileri gitmeyi reddeder.
Terzibaba da sohbetlerinde, özellikle Mülhime nefs mertebesinde kişiye gelen ilhamların, evhamla (kuruntularla) karışabileceği konusunda uyarır. Bu durumu, internete bağlanan bir bilgisayarın hem faydalı bilgiler alıp hem de virüs kapma riskine benzetir. Bu tehlikeli yolda sâliki koruyacak olan, gelen bilgileri Kur’an ve Sünnet mihengine vuracak bir mürşid-i kâmilin rehberliğidir. Mürşid, sâlikin aldığı ilmin hakiki mi yoksa nefsanî bir kuruntu mu olduğunu ayırt etmesine yardımcı olan bir “virüs koruyucu” gibidir. Dolayısıyla ilim yolculuğu, tek başına çıkılacak bir serüven değil, ehil bir rehberle yürünecek disiplinli bir yoldur.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu’l-Hikem ve Ahmed Avni Konuk’un şerhi üzerine yapılan sohbetlerde ilim kavramı, varlığın ve bilginin en temel meselelerinden biri olarak ele alınır. İlim, sadece insanın bir fiili değil, Hakk’ın Zâtî bir sıfatı, varlığın ezelî programı ve kulun hakikate ulaşma yolculuğunun kendisidir. Farklı Fass’larda bu kavram, Vahdet-i Vücud düşüncesinin kendine has bakış açısıyla çeşitli yönlerden incelenir.
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı’nın şerhinde ilim, kaynağına ve mahiyetine göre tasnif edilerek hakiki ilmin ne olduğu ortaya konur. Bu bölümde ilmin, peygamberler ve onların vârisleri olan velîler kanalıyla gelen, vehmin ve zannın tasarrufundan arınmış ilâhî bir bilgi olduğu vurgulanır. Buna karşılık, aklın ve felsefenin kendi başına üretmeye çalıştığı bilginin ise vehim şeytanının müdahalesine açık olduğu belirtilir.
Bu şerhe göre, Hakk’tan gelen ilmin üç temel yolu vardır: Vahiy, ilham ve feraset. Vahiy peygamberlere, ilham velîlere mahsustur. Feraset ise hem velîlerde hem de müminlerin havas tabakasında bulunur. Bu üçü dışındaki yollardan geldiği zannedilen bilgiler ise hayalî ve vehmîdir. Bu ayrım, tasavvuf ilminin kaynağının felsefe değil, Kur’an ve Sünnet’in özü olan İlm-i Ledün olduğunu gösterir.
Bu Fass’taki en temel bahislerden biri, ilim gibi küllî (evrensel) bir hakikatin hem Hakk’a hem de halka (mahlûkâta) nasıl nispet edildiğidir. Hakk’ın ilmi kadîm (ezelî), insanın ilmi ise hâdis (sonradan olma) diye nitelenir. Şerhte bu durum, ilmin tek bir hakikat olmasına rağmen, zuhur ettiği mahallin (yerin) hükmünü almasıyla açıklanır:
Ba'dehû biz Hak Teâlâ hakkında, muhakkak onun için "ilim" ve "hayat" vardır deriz. Binâenaleyh Hak Teâlâ "Hayy" ve "ÂIim"dir. Ve biz melek hakkında dahi muhakkak onun için ilim ve hayat vardır deriz. Binâenaleyh o, hayy ve âlimdir. Ve insan hakkında dahi onun için ilim ve hayat vardır, deriz. O da hayy ve âlimdir. Ve ilmin hakikati vâhiddir. Hayâtın hakikati dahi vâhiddir. [...] Ve biz ilm-i Hak hakkında muhakkak o kadîmdir; ve ilm-i insan hakkında da muhakkak o hâdisdir, deriz. İmdi bu hakîkat-i ma'külede izafet ihdas eden şeye nazar et! — TB. Kelime-i Âdemiyye
Burada anlatılan sır şudur: İlim hakikati, kendisiyle vasıflanan varlığa “âlim” (bilen) hükmünü verirken, vasıflandığı varlık da ilme bir hüküm verir. Eğer o varlık, Zât-ı Hakk gibi kadîm ise ilim de “kadîm ilim” olur. Eğer o varlık, insan gibi hâdis ise ilim de “hâdis ilim” olur. Böylece hem ilim varlığa hükmeder hem de varlık ilme hükmeder. Bu karşılıklı ilişki, yokluk gibi görünen küllî manalar ile varlık âlemindeki somut gerçekler arasındaki gizemli irtibatın bir örneğidir.
Fusûsu'l-Hikem: Lokmân Fassı
Lokmân Fassı’nda ilim, Hakk’ın kendi Zât’ına olan mutlak bilgisi ile varlıkların tecrübesiyle ortaya çıkan zevkî bilgisi arasındaki fark üzerinden ele alınır. Bu ayrım, tasavvuftaki en çetin meselelerden olan “ilim malûma tâbidir” (bilgi, bilinene tâbidir) kaidesini ve Kur’ân’daki “Tâ ki biz bilelim” (Muhammed, 47:31) gibi âyetlerin bâtınî manasını aydınlatır.
Şerhte, Hakk’ın ilminin ikiye ayrıldığı belirtilir:
- İlm-i Zâtî: Hakk’ın kendi Zât’ına olan, ezelî ve mutlak ilmidir. Bu mertebede bilen, bilinen ve bilme fiili aynıdır. Bu ilim, sonradan olacak bir şeye (malûma) tâbi değildir.
- İlm-i Esmâî ve Sıfâtî (İlm-i Zevk): Hakk’ın, isim ve sıfatlarının tecellisiyle, varlıkların hakikatlerini tafsilatlı olarak bilmesidir. İşte bu ilim, “malûma tâbi”dir.
Bu ayrımı anlamak için şerhte bir misal verilir: Bir kimse aynaya bakmadan da kendisinin güzel olduğunu bilir; bu, onun kendi güzelliğine dair ilm-i zâtîsidir. Fakat aynaya baktığında kendi güzelliğini müşahede ederek, onun detaylarını görerek elde ettiği bilgi ise ilm-i zevkîdir. Bu ikinci bilgi, aynadaki görüntüsüne, yani “malûm” olana tâbidir. Benzer şekilde, Hakk Teâlâ da varlıkları ezelî ilminde bilir (ilm-i zâtî). Ancak onların fiil âleminde zuhura çıkıp tecrübe edilmesiyle, o ezelî bilginin fiilen bilinir hâle gelmesi, bir ilm-i zevktir. Âyette geçen “bilelim” ifadesi, hâşâ bir cehaletten sonra öğrenmeyi değil, bu zevkî ilmin, yani ezelde bilinenin fiil âleminde müşahede edilerek bilinmesinin tahakkukunu ifade eder.
Badehu vasf edip خَبِيرٌ (Lokman, 31/16) dedi; ya'nî ihtibârdan âlim olarak. Ve o, O'nun وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ (Muhammed, 47/31) kavlidir. Bu da ilm-i ezvâktır. İmdi Hak Tealâ emr, onun üzerine olan şeyi bilmekle beraber, nefsini bir ilme müstefîd eyledi. [...] Böyle olunca Hak Teâlâ, ilm-i zevk ile ilm-i mutlak arasını tefrik etti. Binâenaleyh, ilm-i zevk kuvâ ile mukayyeddir. — TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları
Bu zevk ilmi, ruhânî ve cismanî kuvvetler (kuvâ) aracılığıyla elde edilir. Bu yolun nihayeti ise, kulun kendi görmesinin, işitmesinin ve diğer bütün kuvvetlerinin aslında Hakk’ın kendisi olduğunu zevk ederek bilmesidir. Bu ise ancak bütün ilâhî isimleri kendinde toplayan İnsan-ı Kâmil’in mazharında tam olarak gerçekleşir.
Fusûsu'l-Hikem: Mûsâ Fassı
Mûsâ Fassı’nda ilim, bir hayat suyu ve insanı cehaletin ölümünden dirilten bir nur olarak ele alınır. Bu Fass’taki en merkezî remz, Hz. Mûsâ’nın bebekken bir sandık (tâbut) içinde nehre (derya) bırakılmasıdır. Şerhte bu kıssa, ruhun ilim deryasına atılması olarak yorumlanır. Sandık, insanın bedenini (nâsût); derya ise ilmi temsil eder. Ruhun, beden sandığına konarak ilim deryasına bırakılmasıyla, bedenin duyuları ve kuvvetleri aracılığıyla ilimler elde etmesi süreci başlar.
Bu yoruma göre su, ilmin suretidir. Suyun kupkuru toprağı diriltmesi gibi, ilim de insan nefsini cehaletin ölümünden diriltir ve ona manevî bir hayat verir. Bu husus, “İlim ile diri olan ebeden ölmez” şeklinde nakledilen hadis ve “Biz onu ilim ile dirilttik ve ona bir nur verdik ki nas içinde o nur ile gezer.” (En’âm, 6:122) meâlindeki âyetle desteklenir. Bu nur, hidayet nurudur ve kişiyi hem zâhirde hem bâtında doğru yolda yürütür.
Bu bölümde ilim, hakikat ve hayal olmak üzere ikiye ayrılır. İlm-i hakikat, peygamberler ve velîlerin getirdiği, hakikat ile hayal âlemini birleştiren ilimdir. Bu ilmin sahibi, bütün varlığın Hakk’ın tecellisi olduğunu bildiği için övülen bir hayrete (hayret-i mahmude) düşer. İlm-i hayal ise, felsefecilerin ve fen adamlarının ilmidir. Onlar, varlığın hakikatini maddeyi inceleyerek anlamaya çalışırlar. Oysa madde ve ondan oluşan suretler, ilâhî isimlerin gölgesinden ibaret birer hayaldir. Bu hayallere takılıp kalmak, kişiyi yerilen bir hayrete (hayret-i zemime) sürükler ki, bu da cehaletin bir başka türüdür.
Ayrıca bu Fass, farklı ilim mertebelerinin varlığına da işaret eder. Hz. Mûsâ ile Hızır’ın (a.s.) yolculuğu, şeriat ilmi ile bâtın ilminin farklılığını gösterir. İkisi de birbirlerinin sahip olduğu ilim türünü bilmediklerini itiraf ederler. Bu durum, hiçbir ilmin tek başına her şeyi kuşatamayacağını ve her mertebenin kendine özgü bir bilgisi olduğunu ortaya koyar.
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı, ilim kavramını kader sırrı ve Hakk’ın hibesi (atâ) münasebetiyle ele alır. Bu bölümde ilim, Hakk’ın Zât’ında bir lütuf olarak mevcuttur ve bu lütfun tecellisi, varlıkların ezelî hakikatleri olan a'yân-ı sâbite’nin istidadına göredir. Varlıklar, daha haricî vücut kokusu almadan, Hakk’ın ilminde kendi istidat dilleriyle neyi talep etmişlerse, Hakk’ın kazâsı ve kaderi de o talebe göre tecelli eder.
Bu Fass’ta, kader sırrına vâkıf olanlar ikiye ayrılır:
- Bu sırrı icmâlen (özetle, iman yoluyla) bilenler.
- Bu sırrı mufassalan (detaylıca, keşf ve ayân ile) bilenler.
Detaylı olarak bilen kimsenin ilmi, Hakk’ın ilmi mertebesine ulaşır. Çünkü her iki ilmin de kaynağı birdir: o varlığın kendi ayn-ı sâbitesi. Hak, o varlığı kendi ayn-ı sâbitesinden bildiği gibi, o kul da keşf yoluyla kendi ayn-ı sâbitesini ve onun sonsuz hallerini bilir.
Ve onu mufassalan bilen mücmelen bilenden a'lâ ve etemdir. Zîrâ o, kendi hakkında olan Allah'ın ilmîndeki şeyi, ya Allah Teâlâ ona ayn-i sabitesinin ilimden Hakk'a i'tâ ettiği şeyi i'lâm etmekle, veyahut ona ayn-ı sabitesinden ve onun üzerine olan ilâ-mâ-lâ-yetenâhî ahvâlin intikâlâtından keşf etmekle bilir. O da âlâdır. Zîrâ onun kendi nefsine olan ilmi, Allah'ın ilmi menzilesinde olur. Çünkü ilmin ahzi ma'den-i vâhiddendir. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Bununla birlikte, kulun bu ilme ulaşması, yine Hakk’ın bir inayeti ve lütfudur. Kul, yokluk (adem) halindeki, yani henüz ilim mertebesinde bile suret kazanmamış olan Zâtî nispetler olan a'yân’a muttali olamaz. Hakk ise onlara o haldeyken de muttalidir. Kulun ilmi, ancak a'yân’ın ilim mertebesinde belirginleşmesinden sonra, Hakk’ın bildirmesiyle başlar. Bu incelik, yine “ilim malûma tâbidir” meselesine bir açıklama getirir. Hakk’ın “Tâ ki biz bilelim” demesi, bu mertebedeki ilmî tecelliye, yani ezelde bilinenin fiilen zuhura çıkıp bilinir olmasına işarettir. Bu, Hakk’ın hâşâ gayrıdan bir şey öğrendiği vehmini ortadan kaldırır, zira “gayrı” denilen şey zaten yoktur.
Bu Fass’ların bütüncül okuması, ana bölümde geçen “İlim malûma tâbidir” meselesinin klasik tasavvuftaki incelikli çözümünü ortaya koyar. Hakk’ın ilmi, Zâtî ve Sıfâtî (veya zevkî) olarak ikiye ayrılır. Zâtî ilim ezelîdir ve hiçbir şeye bağlı değildir. Sıfatî ilim ise, varlıkların kendi ezelî istidatlarına göre Hakk’ın ilminde belirginleşmesi ve ardından fiil âleminde zuhura çıkmasıyla tahakkuk eden bilgidir. Bu ikinci ilim, “malûm”a, yani varlığın kendi hakikatinin talebine tâbidir. Bu yorum, hem Hakk’ın mutlak ilmini tenzih eder hem de kulun kendi istidadından kaynaklanan sorumluluğuna işaret eder.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un şerhiyle Mesnevî-i Şerîf, ilim kavramını zâhirî ve bâtınî boyutlarıyla, aklın sınırlarıyla ve kalbin idrakiyle ele alan zengin bir kaynak sunar. Mevlânâ’nın beyitleri, ilmin sadece bir bilgi birikimi olmadığını, aynı zamanda bir hâl, bir dönüşüm ve Hakk’a vuslat yolunda hem bir vasıta hem de bir tehlike olabileceğini gösterir. Konuk’un şerhi ise bu beyitleri Vahdet-i Vücud düşüncesi ve tasavvufun diğer temel kavramlarıyla derinlemesine ilişkilendirerek açıklar.
İstidlâlîlerin Ağaçtan Ayağı: Akıl ve Naklin Ötesindeki İlim
Mesnevî, aklî delillere ve mantık yürütmeye dayanan istidlâlî ilmin, hakikate ulaşmada tek başına yetersiz kaldığını vurgular. Bu yaklaşımın en meşhur ifadelerinden biri, Mesnevî'nin birinci cildinde geçen şu beyittir:
İstidlâlîlerin ayağı ağaçtan olur; ağaçtan ayak ise pek temkinsiz olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu beyit, meşhur kelâm âlimi Fahreddîn-i Râzî örneğiyle açıklanır. Mevlânâ, Râzî’nin aklının kemâlini ve zâhirî ilimlerdeki derinliğini övmekle birlikte, bu ilimlerin ve aklî çıkarımların kişiyi Hakk’a ulaştıramadığını belirtir. Zira bu yol, ispat ve delile dayanır; oysa hakikat yolu, delilin ötesinde bir keşf ve müşahede meselesidir. Konuk, bu durumu Necmeddîn-i Kübrâ’dan aktardığı bir rubaiyle daha da pekiştirir. Bu rubaide Necmeddîn-i Kübrâ, bir zamanlar ilim ve akılla meşgul olduğunu, fakat Hak yolunda aklın bir düğüm, zâhirî ilmin ise bir perde olduğunu fark edince her ikisinden de “bîzar olduğunu” yani yüz çevirdiğini ifade eder. Dolayısıyla Mesnevî’ye göre zâhirî ilimler ve nazarî akıl yürütmeler, kişiyi bir yere kadar getirse de, hakikatin kendisine ulaştırmada yetersiz kalır; tıpkı ağaçtan bir ayağın sahibini uzağa götürememesi gibi.
İlim Yük mü, Yâr mı?
Mesnevî’de ilim, elde ediliş gayesine ve kişi üzerindeki tesirine göre ikiye ayrılır. Bu ayrım, ilmin ne zaman bir yük, ne zaman ise bir yâr, yani hakiki bir dost olduğunun altını çizer. İkinci ciltte bu fark çarpıcı bir beyitle ortaya konur:
İlim kalb üzerine vurduğu vakit bir yâr olur; ilim ten üzerine vurduğu vakit, bir yük olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Ahmed Avni Konuk’un açıklamasına göre, hakikat âleminden doğrudan kalbe yansıyan ilim, kişinin bütün işlerinde ona yardımcı olan bir dosttur. Bu, kişiyi dönüştüren, onu Hakk’a yaklaştıran vehbî (Allah vergisi) bir ilimdir. Buna karşılık, sadece duyular yoluyla, madde âleminden tene, yani bedene ve onunla ilişkili olan dimâğa yansıyan ilim ise sahibine bir yüktür. Bu tür bir bilgi, kişiyi yorar ve unutulmaması için sürekli tekrar gerektirir. Konuk, bu durumu Cuma Sûresi’nde geçen ve Tevrat’la amel etmeyenlerin sırtında kitap taşıyan eşeklere benzetildiği âyetle (Cum’a, 62/5) ilişkilendirir. İlim, Hakk’tan gelmiyorsa, yani kişinin ruhuna işleyip onu dönüştürmüyorsa, geçici bir süs veya ağır bir yük olmaktan öteye geçemez. Bu ilim, sahibinin nefsini yüceltme arzusundan (hevâ) kaynaklanır ve onu hakikatin menbaından uzaklaştırır.
İlim ve Kudret: Süleyman’ın Mührü
İlmin bir diğer yönü, onun sahibine kazandırdığı manevî güç ve tasarruf yetkisidir. Mesnevî, hakiki ilmin, kâinattaki bütün varlıklar üzerinde tesir sahibi olan Süleyman’ın (a.s.) mührü gibi olduğunu belirtir:
İlim, mülk-i Süleyman'ın mührüdür. Bütün âlem sûrettir ve ilim cândır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1
Bu beyit, ilmin sadece bir teori olmadığını, aynı zamanda bir kudret olduğunu ifade eder. Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre, nasıl ki Süleyman Peygamber kendisine ihsan edilen mühürle bütün bir âlemi hükmü altına almışsa, hakiki ilim sahibi olan ârif de ilminin kuvvetiyle cahiller topluluğunu ve âlemin suretlerini manen teshir eder. Canın bedende tasarruf etmesi gibi, ilim de kâinatın suretlerinde tasarruf eder. Bu ilim sayesinde insan, kendisinden bedence çok daha güçlü olan kaplan, aslan ve timsah gibi hayvanlara bile hükmeder. Onlar, insanın maddî kuvvetinden değil, manevî bir kuvvet olan ilim ve idrakinden korkarlar. Bu, ilmin sadece bilmek değil, aynı zamanda bir “olmak” ve varlık üzerinde tesir sahibi olmak anlamına geldiğini gösterir.
Sözden Görmeye: Ateş ve Duman Misali
Tasavvuf yolunda ilmin nihai hedefi, delillerle bilmekten (ilme’l-yakîn) öte, bizzat görerek (ayne’l-yakîn) ve yaşayarak (hakka’l-yakîn) bilmektir. Mesnevî, bu mertebeler arasındaki farkı, on ikinci ciltte ateş ve duman misaliyle somutlaştırır:
Muhakkak hüner onu bil ki, ateşi ayân görmedir. Duman ateşe delâlet etti, lafı değildir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
Bu beyte göre asıl marifet ve hüner, “duman ateşin varlığına delildir” demek değil, ateşi bizzat ve apaçık bir şekilde görmektir. Ahmed Avni Konuk, bu beytin, varlıkların vücudunun Allah’ın varlığına delil olduğunu söylemenin ötesinde, varlık âleminde Hakk’ın Vücudu’nu zevken ve vicdanen müşahede etmeye işaret ettiğini belirtir. Zira bu âlemdeki her şeyde zâhir olan, zaten Hakk’ın kendisidir. Bu hakikati delillerle örtmeye çalışmak, ateşin kendisi dururken dumanla meşgul olmaya benzer. Konuk’un altıncı ciltte Tekâsür Sûresi’ni tefsir ederken açıkladığı gibi, ilim, kişiyi müşahedeye, yani görmeye çeker. Kur’an’ın haber vermesiyle bilinen bir hakikat, delillerle kalpte sabitlenince ilme’l-yakîn olur. Bu bilgi derinleşince kişi, hakikati bu dünyada fiilen görmeye başlar ki bu da ayne’l-yakîn mertebesidir.
Mesnevî şerhindeki bu açıklamalar, ana bölümde yakîn mertebeleri olarak zikredilen ilme’l-yakîn, ayne’l-yakîn ve hakka’l-yakîn arasındaki geçişi somut misallerle aydınlatır. Aynı şekilde, ilmin kesbî (çalışılarak elde edilen) ve vehbî (Allah vergisi) olarak ayrılması ve birincisinin tehlikelerine karşı yapılan uyarılar, ana bölümde işlenen zâhirî ve bâtınî ilimler ayrımıyla örtüşür.
Kavramlar Ağında İlim
İlim kavramı, tasavvufî düşünce ağının merkezinde yer alarak pek çok temel kavramla doğrudan ilişki kurar.
- Hikmet: İlim, özellikle İlm-i Ledün münasebetiyle ele alındığında, zâhirî kuralların ötesinde bir hikmet taşır. Bu, olayların ardındaki ilâhî maksadı anlamayı sağlayan, akıl yürütmenin ötesinde bir kavrayıştır.
- İrfan ve Marifet: İlim, irfan yolculuğunun temelidir. Bu yolculuk, bilginin imana, imanın müşahedeye ve nihayetinde hakikatle bir olmaya dönüştüğü bir süreçtir. Marifet ise bu sürecin meyvesi, ruhu besleyen manevî gıdanın ve ilâhî nurun ta kendisidir.
- İlm-i Ledün: Makalede ilmin en üstün ve özel türlerinden biri olarak sunulur. Çalışarak elde edilen kesbî ilmin aksine, doğrudan Hakk’ın bir lütfu olan bu bâtınî bilgi, kalbe gelen vehbî bir ilimdir.
- Keşf: İlim, özellikle kader sırrı ve varlıkların ezelî hakikatleri gibi derin konularda keşf yoluyla detaylı bir bilgiye dönüşür. Keşf, sâlikin kendi hakikatine dair ilâhî ilme vasıtasız bir şekilde muttali olmasını sağlar.
- Bâtın: İlim, zâhirî ve bâtınî olmak üzere iki ana kola ayrılır. Kitap satırlarından öğrenilen zâhirî ilmin ötesinde, asıl hedef arınmış bir kalbe (“sadır”) doğan bâtınî ilimdir.
- Fusûsu'l-Hikem: Bu temel eser ve şerhleri, ilim kavramının en derin ve nazarî boyutlarını, özellikle “ilim malûma tâbidir” gibi çetin meseleleri açıklamak için birincil kaynak olarak kullanılır.
- el-Hakîm: İlim, Hakk’ın Zâtî bir sıfatı olarak O’nun el-Hakîm ismiyle yakından ilişkilidir. Özellikle Lokmân Fassı’nda ilmin kader ve hikmet ile olan bağı, bu ismin tecellileri çerçevesinde ele alınır.
- el-Hayy: İlim, Hakk’ın Zâtî sıfatları arasında el-Hayy (Hayat) sıfatından hemen sonra gelir. Bu sıralama, hayatın olduğu her yerde bir ilmin, yani bir bilincin ve programın zorunlu olarak bulunduğunu gösterir. İlim, aynı zamanda cehaletin ölümünden dirilten bir hayat suyu olarak da tanımlanır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu makalede ilim kavramı, Terzibaba’nın sohbetleri ve klasik tasavvuf metinleri temelinde çok katmanlı bir şekilde incelenmiştir.
Terzibaba’nın A'yân-ı Sâbite, Muhammed Sûresi, Zâriyât Sûresi gibi sohbet ve tefekkürleri, makalenin ana çerçevesini oluşturur. Bu eserlerde, “bilim” ile “ilim” arasındaki işârî ayrım, ilmin ruhun gıdası olması, yakîn mertebeleri ve ilmin yatay yayılma yerine dikey bir yükseliş (miraç) olduğu gibi özgün yaklaşımlar ortaya konur.
TB. Fusûs serisi altındaki Kelime-i Âdemiyye, Kelime-i Şîsiyye ve İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları gibi sohbetler, İbnü’l-Arabî’nin öğretisindeki ilim anlayışını Terzibaba’nın yorumuyla sunar. Bu bölümler, “ilim malûma tâbidir” meselesini Zâtî ilim ve zevkî ilim ayrımıyla aydınlatır ve ilmin kader sırrıyla ilişkisini inceler.
Ahmed Avni Konuk’un şerhiyle birlikte ele alınan Mesnevî-i Şerîf, ilmin aklî ve kalbî boyutlarını, tehlikelerini ve dönüştürücü gücünü Mevlânâ’nın misalleriyle zenginleştirir. İstidlâlî ilmin “ağaçtan ayağı”, ilmin ne zaman “yük” ne zaman “yâr” olduğu gibi konular bu eser üzerinden işlenir.
TEDBIRAT I ILAHIYYE şerhi, ilim ve amel bütünlüğünü ele alırken, İnsân-ı Kâmil şerhi ise ilmin kaynağının satırlar değil, arınmış bir kalp (sadır) olması gerektiğini vurgular ve ilmin canlılardaki farklı tecellilerini açıklar.
Değerlendirme
Bu makale, ilim kavramını kuru bir bilgi birikimi olmaktan çıkarıp, varlığın temeli ve seyr-i sülûkun merkezî bir unsuru olarak konumlandıran bütüncül bir bakış sunar. Terzibaba’nın yaklaşımındaki en belirgin özellik, güncel “bilim” kelimesi üzerinden yaptığı işârî yorumla, zâhirî ve sathi bilgi ile hakikate ulaştıran öz ilim arasına bir sınır çizmesidir. Bu ayrım, modern insanın bilgiyle kurduğu ilişkiyi tasavvufî bir perspektiften yeniden değerlendirme imkânı tanır.
Makalenin ikinci önemli vurgusu, ilmin nihaî hedefinin bilmek değil, “olmak” olduğudur. İlim ve amel birlikteliği, yakîn mertebelerindeki ilerleyiş ve ilmin kalbi dirilten bir hayat suyu olarak tanımlanması, bu dönüşüm sürecini farklı yönleriyle ortaya koyar. İlim, kişiyi kibir ve benlikten arındırıp Hakk’a yaklaştırmıyorsa, bir yükten ibaret kalır.
Terzibaba’nın bu yaklaşımı, Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf gibi klasik metinlerin derinliğinden beslenir. Özellikle tasavvuf tarihinin en çetin konularından olan “ilim malûma tâbidir” meselesini, Hakk’ın Zâtî ve zevkî ilmi arasında yaptığı ayrımla anlaşılır kılması, onun öğretisindeki tenzih ve teşbih dengesini gösterir. Bu konunun daha derinden anlaşılması için, A'yân-ı Sâbite üzerine yapılan sohbetler ve ilgili Fusûs şerhleri incelenebilir.