Tevbe
Tevbe, sâlikin yol azığı, ârifin ilk ve son durağıdır. Yalnızca bir hatadan dönmek değil, bir varlık şuurudur. Aslından, yani Hakk’tan ayrı düştüğü vehmine kapılan kulun, bu ayrılık düşüncesinin kendisinden pişman olup yeniden Aslı’na, menbaına, Öz’üne yüzünü çevirmesidir. Bir ağaçtan kopan yaprağın toprağa dönerek yeniden ağacın köküne gıda olmayı arzulaması gibi, kulun tevbesi de Vücûd ağacının bir parçası olduğunu hatırlayıp, köküne dönme iştiyakıdır. Bu yüzden tevbe, irfan yolunun hem kapısıdır hem de o yolun kendisidir. İlk günah, elma yemek değil, "ben" diyerek Tevhid denizinden ayrı bir damla olduğunu zannetmektir. Tevbe, o damlanın yeniden denize dönüş yolculuğunun adıdır.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Tevbe kelimesinin kökü, Arapça'da "dönmek, yönelmek" mânâsına gelir. İrfan dilinde bu yolun büyükleri, iki dönüşü birbirinden ayırmışlardır: "rücû" ve "metâb".
Zira rücû‘ , dış şartların zorlamasıyla meydana gelen pasif bir geri dönüş iken; metâb , abdın hatasını idrak edip pişmanlık ve kararla Rabb’ine yönelmesini, yani şuurla gerçekleştirdiği dönüşü ifade eder. Bu nedenle ayette beyan edilen dönüş, edilgen bir geri getiriliş değil; bilinçli ve iradî bir yöneliştir.
"Rücû", bütün varlığın istese de istemese de Hakk’a döneceği kevnî bir kanundur. Sâlikin tevbesi ise "metâb"dır; yani şuurlu bir dönüş, idrakle bezenmiş bir yöneliştir. Hatayı, gafleti, perdeliliği fark edip, "Yâ Rabbi, yönüm sendin, ben başka diyarlara bakmışım, şimdi sana döndüm" diyebilme iradesidir. Bu, edilgen bir sürükleniş değil, âşıkâne bir koşuştur.
Bu şuurlu dönüşün gerekliliği, insanın hata yapmaya meyilli fıtratından gelir. Bu bir kusur değil, kulluğun bir gereğidir. Zira hatasızlık, yalnızca Zât-ı Mutlak'a mahsustur. Beşeriyet âleminde eksiklik, unutkanlık ve yanılma vardır.
Derlerye hatasız kul olmaz.
Bu söz, günaha bir ruhsat değil, rahmete bir davetiyedir. Eğer hata olmasaydı, Hakk’ın "Tevvab" (tevbeleri çokça kabul eden) ismi kimde tecellî edecekti? Eğer kul düşmeseydi, "Rahim" (rahmetiyle mü’minleri kuşatan) ismi hangi eli tutacaktı? Kulun hatası, ilahi rahmetin tecellîsi için bir vesile olur. Tıpkı Hz. Mûsâ'nın, kavminin hatası karşısında Rabbine niyaz ettiği gibi:
Rabbim! Dedi, dileseydin bunları da, beni de daha önce helâk ederdin. Şimdi bizi, içimizdeki o beyinsizlerin yaptıkları yüzünden helâk mi edeceksin? O iş de senin imtihanından başka bir şey değildi. Sen bu imtihanla dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini de hidâyete erdirirsin. Bizim velimiz sensin. Artık bizi bağışla, merhamet et, sen bağışlayanların en hayırlısısın.
Kul, acziyetini itiraf eder, hatayı sahiplenir ve yüzünü yegâne Veli olan Hakk’a döner. O bilir ki, azap da rahmet de O’ndandır ve O’nun rahmeti her şeyi kuşatmıştır. Cenâb-ı Hakk’ın dilinden bu hakikat şöyle ifade edilir:
Buyurdu ki, azâbım var, onu dilediğime İsâbet ettiririm, rahmetim de vardır, o ise her şeyi kaplamış ve kuşatmıştır. Onu da özellikle korunanlara, zekâtını verenlere ve Âyetlerimize inananlara mahsûs kılacağım.
Tevbe, kulun o her şeyi kuşatan rahmet okyanusuna dalma arzusudur. Günahın ve hatanın kirinden arınıp, o rahmetin kendisine de "mahсус kılınmasını" talep etmektir. Bu talep, "Biz gerçekten de tevbe edip senin hidâyetine döndük" diyebilen bir kalp ile olur.
Tevbenin Kur’ân-ı Kerîm’deki temel öğretildiği yerlerden biri Bakara Sûresi’dir.
Kitabın hidayet oluşu, insân’ın ve âlemlerin halk edilişi, tevbe, ölüm, tekrar dirilme, peygamber kıssaları, dinin şeriatla ilgili kısımları... bu Sûre’de öğretilir.
Bakara, ahiret tarlasına neyi, nasıl ekeceğimizi öğreten bir rehberdir ve bu rehberin ilk derslerinden biri tevbedir. Çünkü kalp tarlasının sürülüp temizlenmesi de tevbe ile olur.
Bu kavramın temelinde yatan ilahi isimler ise Rahman ve Rahim'dir.
Alimlerin büyük çoğunluğu “ rahim ” gibi “ rahman ”ında rahmet kökünden türediğini belirtmişlerdir. Kurân-ı Kerimde “rahmet” kavramı Tevrat’a, Kurân’a, Hz Peygambere ve insanlara nisbet edilmiştir.
Rahman, varlık âlemindeki bütün mahlûkatı kuşatan genel bir rahmet tecellîsidir. Rahim ise, bu rahmetin, tevbe edip yönelen mü’minlere has kılınan özel bir tecellîsidir. Tevbe eden kul, Rahman’ın genel rahmet denizinden, Rahim’in özel rahmet gemisine binmiş olur. Bu yüzden Efendimiz (sav) için kullanılan “Harisun aleyküm bilmü’minıne raufun rahiym.” (9/128) Sizin üzerinize çok düşkün, şefkatli ve merhametlidir ifadesi, Rahim isminin tecellîsinin en kâmil örneğidir.
Tevbenin zirvesi, bütün sahte ilahlardan yüz çevirip yalnızca Hakk’a yönelmektir. Bu, Nefs putunu kırmaktır. Tevbe Sûresi’ndeki şu ayet, bu hakikati özetler:
Bundan sonra eğer onlar dönerlerse, o zaman onlara şöyle de: “Bana, Allah yeter (kâfidir), O’ndan başka ilâh yoktur. Ben, Allah’a tevekkül ettim (güvendim). Ve O, azîm arşın Rabbidir. “ ( Tevbe 129 )
En büyük tevbe, "Bana Allah yeter" diyebilmektir. Bu noktada tevbe, ahlâkî bir arınma eylemi olmaktan çıkar, vücûdî bir duruşa, bir Tevhid şuuruna dönüşür. Kul, kendinde vehmettiği bütün güç ve iradeden tevbe edip, her şeyin sahibi olan Rabbine teslim olur.
Terzibaba'nın Nazarıyla Tevbe: Aslı ve Mertebesi
Tevbe, sadece ahlâkî bir eylem değil, aynı zamanda varlığın en derinlerinde işleyen bir kanundur. O, bir hatadan dönmek olduğu kadar, aslına dönmektir: gafletten idrake, kesretten vahdete, kulun kendi vehmî varlığından Hakk'ın mutlak varlığına rücû etme sanatıdır. Terzibaba nazarında tevbe, beşerî bir pişmanlığın çok ötesinde, varlık mertebelerinde seyr eden bir hakikattir. O, Cenâb-ı Hakk'ın rahmetinin gazabını geçtiğinin en büyük delili, kul ile Rabbi arasındaki perdenin bizzat Rab tarafından aralanmasıdır.
Tevbe'nin Varlık Mertebesindeki Yeri: İlk Kelime Olarak Tecellisi
Tevbenin aslı, beşeriyetin tarihinde değil, varlığın başlangıcında, Ademiyet Mertebesi'nde gizlidir. İnsanlığın babası Hz. Âdem, cennette bir zelle işlediğinde, bu sadece bir emre muhalefet değil, aynı zamanda bir mertebe inişiydi. Bu inişin hemen ardından gelen ilahi lütuf ise, tevbenin ta kendisiydi. Kur'an-ı Kerim bu ilk tecrübeyi bize şöyle anlatır:
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ "fetelakka ademü min rabbihi kelimatin fetebe aleyhi" mealen, "Adem Rabbinden bazı kelimeler aldı/belledi (ve onlarla Allah'a yalvardı da O da) onun tevbesini kabul etti."
İnsanın yeryüzü serüveni, bir hata ve hemen ardından gelen "kelimeler" ve "tevbe" ile başlar. Tevbe, sistemin en başına konmuş bir "geri dönüş" ve "yeniden ayarlama" imkânıdır. Hz. Âdem'e öğretilen bu "kelimeler", sadece af dileme cümleleri değil, varlığın hakikatine, Rab-kul ilişkisinin özüne dair ilahi sırlardır. Tevbe, bu sırları idrak edip onlarla yeniden kuşanmaktır.
Terzibaba Hazretleri, bu ilk kelimelerin zamanla nasıl hükmünü yitirdiğine dikkat çeker:
Böylece Adem (a.s.)'a verilen "Rabbani" kelimeler, beşeriyet kelimeleri arasında azalarak ve dağılarak hükümsüz hale geldi, yani beşerileşti ve ilahi manaları, beşeri manalara dönüştü.
Sülûk yolculuğu ve bu yolculuktaki tevbe, o ilk, saf, Rabbani kelimelerin manasını yeniden bulma, beşerileşmiş bir tevbe anlayışından, Hz. Âdem'e bahşedilen o varlıksal tevbenin hakikatine yükselme çabasıdır. Asıl tevbe, hakikati unutup kelimeleri beşerileştirdiğimiz, ilahi manaları dünyevî manalara hapsettiğimiz o gaflet hâlimizden tevbe etmektir.
Vahdet İdrakinin Tevbesi: İkilik Düşüncesinden Dönüş
Yol ilerledikçe sâlik anlar ki, en büyük günah, en kalın perde, Hakk'tan ayrı bir "ben" olduğunu sanmaktır. Vahdet-i Vücûd mektebinin öğrettiği üzere, varlıkta Cenâb-ı Hakk'ın varlığından başka hakiki bir varlık yoktur. Bu idrake ulaşan bir arif için tevbenin manası tamamen değişir. Artık tevbe, işlenen bir fiilden dolayı değil, o fiili işleyenin kendinden ayrı bir varlık olduğu zannından dolayıdır.
Terzibaba Hazretleri, Gülşen-i Râz şerhinde bu makamın hâlini ifade eder:
Alemde Hakk’ın varlığından başka bir varlık olmadığını anlasan, idrak etsen, eski haline tövbeler olsun, ben neden böyle iki varlık düşündüm dersin. O dediğin tövbeye de sonradan pişman olursun. Tövbe etsem ne olacak, etmesem ne olacak. Sen yoksun, yokluk da daima hareketsizdir.
Önce günahlardan tevbe edilir. Sonra, günah işleyen bir "ben" ve affeden bir "O" olduğunu düşündüğün ikilik (şirk-i hafî) hâlinden tevbe edilir. Bu, arifin tevbesidir. Lâkin yolculuk burada da bitmez. O makamda dahi bir "tevbe eden ben" vehmi kalabilir. Üstadın dediği gibi, "O dediğin tövbeye de sonradan pişman olursun." Çünkü "sen yoksun" ki tevbe edesin. Varlık O'nundur, fiil O'nundur, hüküm O'nundur. Bu idrakin nihayetinde sükût vardır.
Bu, "Hâkimler cismi uzunluk, enlilik ve derinliği olan şeydir diye tarif ettiler" sözüyle ifade edilen, aklın ve duyuların sınırları içinde yapılan tariflerin ötesine geçmektir. Aklın "var" dediği cisim, "yok" olan heyuladan sûret buluyorsa, bizim vehmî varlığımızın hakikat karşısındaki durumu nicedir? Bu yokluğu idrak etmek, en büyük tevbedir.
Cem ve Fark Makamlarında Tevbe: Suçun Varlığı ve Yokluğu
Bu yüksek hakikatler, "Eğer her şey Hakk'ın tecellisi ise, ortada suç ve günah kalır mı? O halde tevbe neden gereklidir?" sorusunu akla getirebilir. Cevabı, tasavvufun iki temel makamı olan Cem makamı ve Tefrika (Fark) makamının idrakinde yatar.
Cem makamı, her şeyi Hakk ile bir görme, fiillerin fâilini sadece O bilme, kesrette vahdeti müşahede etme hâlidir. Bu makamdan bakınca, kulun kendine ait bir fiili, dolayısıyla bir "suçu" kalmaz. Terzibaba Hazretleri bu makamın dilinden şöyle seslenir:
Bu tövbe beşeri mânâda anlaşılan bir suç işledikten sonra pişmân olarak tövbe etme değildir. Buradaki tövbe, tövbe etmeyi gerektirecek bir durumu göremez hale gelmesi demektir. Kişinin bakış açısı o kadar genişler ve değişir ki artık tövbe edilmesi gerekli bir şey yâni suç göremez hale gelir. Artık bu Mertebede bütün varlığın Hakk’ın varlığı ve bütün fiillerin Hakk’ın fiili olduğunu idrâk etmiştir.
Bu, İnsân-ı Kâmil'in bakışıdır. O, İblis'in lanetinde de, Âdem'in safâ bulmasında da aynı ezelî takdirin ve ilahi hikmetin tecellisini görür.
Ancak, bu hakikatleri idrak etmek, şeriatın hükümlerini ve kulluk vazifelerini terk etmek anlamına gelmez. Çünkü sâlik, aynı zamanda Fark makamında yaşar. Fark makamı, Rab'bin Rab, kulun kul olduğu, emir ve yasakların geçerli olduğu kulluk ve sorumluluk âlemidir. Bu makamda tevbe, mutlak bir zorunluluktur. Üstadımız bu dengeyi kurmayanları uyarır:
Ancak kişi eğer bu mertebeye geçememiş ve bireysel benliği ile yaşıyorsa, suç, tövbe gibi şeylerin hepsi geçerlidir onun için. Bu bireysel benlik kendisinde sürdüğü sürece de mutlak olarak tövbe etmesi gereklidir. Bu satırların hakîkatine ulaşmadan ve yanlış anlayarak tövbe kalktı, îmân kalktı diyerek her şeyi bir tarafa atamayız çünkü mutlak sorumlu oluruz.
Mesele, bir hükmü kaldırmak değil, bir idrak seviyesinden diğerine yükselmektir. Avamın tevbesinin yerine arifin tevbesini, arifin tevbesinin yerine kâmilin sükûtunu koyabilmektir. Bu gücü kendinde bulamayan için tevbe, her an başvurması gereken bir sığınaktır.
Sicciyyin'den İlliyyin'e Bir Yükseliş ve Peygamberlerin Tevbesi
Tevbe, sadece geçmişi temizleyen bir silgi değil, geleceği inşa eden bir yükseliş aracıdır. O, kulu beşeriyet zindanından (sicciyyin) alıp, ruhaniyet ve hürriyet âlemine (illiyyin) taşıyan bir Burak gibidir. Terzibaba Hazretleri, bu iki menzili şöyle tarif eder:
Dünyâya geldikten sonra ancak illiyyine yâni Hakk’ın varlığı ile bir olma noktasına, idrâk olarak yükselinebilir. Siccîn ise beşeriyette, nefsâniyetinde kalarak hapsolmaktır.
Bu hapis halinden kurtulup illiyyin ehli arasına katılmanın yolu, o anı tevbe ile vasıflandırmaktır. "Vasıflandırınca tövbe ile o anı; Olur bil seçilmiş Âdem evlâdı." beyti, tevbenin insanı nasıl "seçilmiş" kıldığını, asli hüviyetine döndürdüğünü anlatır.
Bu yükselişin en kâmil örneklerini peygamberlerin hayatında görürüz. Onların tevbesi, bizim anladığımız manada günahlardan arınmak için değildir. Onlar masumdur. Onların tevbesi, bir makamdan daha yüce bir makama geçerken yapılan bir "dönüş" ve "yöneliş"tir. Hz. Musa'nın (a.s) Tur Dağı'ndaki tecrübesi bu konuda bir örnektir. Rabbini görmeyi talep ettiğinde, bu talebinin bulunduğu mertebenin imkânlarını aştığını, dağa gelen tecelli ile anlamıştır. O anki hâli, bir idrak sıçramasıdır:
Ayılıp kendine gelince, "Sen sübhansın", "tevbe ettim, sana döndüm ve ben inananların ilkiyim," dedi.
Hz. Musa'nın bu tevbesi, bir hatadan değil, bir hâlden başka bir hâle geçiştir. Bulunduğu "kelâm" mertebesinin idrakiyle, henüz hazır olmadığı "rüyet" mertebesine dair talebinden rücû etmesidir. Bu, Mûsevî mertebenin tenzih sırrıdır. Terzibaba Hazretleri bunu şöyle açıklar:
Mûsâ (a.s.) orada anladı ki Rabbini bu mertebede görmesi olacak iş değildir, bu nedenle bu isteğinden tevbe etti. Mûsâ (a.s.)’ın beni ilk mü’minlerden yaz demesi Mûseviyyet mertebesi îtibarıyla ilk mü’minlerden yaz demesidir.
Her mertebenin bir edebi, bir tevbesi vardır. Bazen en büyük perdemiz, bulunduğumuz makamın idrakini aştığını zannettiğimiz taleplerimiz olabilir. O an yapılacak en doğru şey, Hz. Musa gibi "Sübhansın, sana tevbe ettim" diyerek kendi sınırını bilmek ve Hakk'ın takdirine teslim olmaktır. Bu teslimiyet, bir sonraki kapıyı açacak anahtarın ta kendisidir.
Hakk'ın sıfatları ve fiilleri, bu kesafet âleminde zıtlarıyla birlikte zuhur eder. Bir yanda "muhsinleri, mütevekkilleri, muttakileri seven" bir Rab vardır; diğer yanda ise fiilleri arasında "mekr" (hile), "istihza" (alay) gibi beşerî akla ağır gelen tecelliler de bulunur. Arif, bu zıtların birliğini seyreder ve her birinin ilahi bir hikmetle zuhur ettiğini bilir. Tevbe, bu tecelliler karşısında şirke düşmeden, itiraz etmeden, her bir fiilin ardındaki Fâil-i Mutlak'ı görerek kulluk edebinde durabilmektir.
Terzibaba Geleneğinde Tevbe'in Yaşanması
Tevbenin ne olduğunu, Zât’ın birliğinden ayrı düşmenin pişmanlığı olduğunu anladıktan sonra, bu hâlin sâlikin hayatında nasıl yaşandığını, nasıl bir amele ve edebe dönüştüğünü görmek gerekir. İrfan, sadece bilmek değil, bildiğiyle olmak, o hâli yaşamaktır. Tevbe, bir defalık bir eylem değil, bir ömür süren bir yöneliş, bir seyr-i sülûktur.
Nefsin Kurban Edilişi: “Faktulû Enfüseküm” Sırrı
Sülûk yolunun başı da, ortası da, sonu da nefsi bilmekten geçer. Yolun en başında sâlik, Nefs-i Emmâre’nin, yani kötülüğü şiddetle emreden nefsin elindedir. Bu yola ilk adım, bu gafletten uyanıp, düştüğü çukurun farkına varmakla başlar. Bu farkındalık, ilk pişmanlık kıvılcımını çakar.
Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Musa’nın kavmine seslenişi, bu yolun ilk dersini önümüze koyar: “Nefislerinizi öldürünüz.” Bu emir, bedeni ortadan kaldırmak değil, sâlikin iç âlemindeki en büyük putu, yani kendi nefsaniyetini kurban etmesidir.
Kûr’ân-ı Keriym, Bakara Sûresi, (2/54) Âyetinde ; فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ”faktülü enfüseküm” Meâlen; “nefislerinizi öldürünüz ,” ifadesinde belirtilen ölüm, (genel olarak) “nefs-i emmare” yönlü aldığınız “tatlanma duygularınızı öldürün” demektir. Çünkü o tür duygular gaflete, gaflet te mutlak uzaklığa götürür.
Öldürülecek olan, bedenin kendisi değil, bedeni ve aklı esir alan “tatlanma duyguları”dır. Nefs-i Emmâre’nin hoşuna giden her türlü zevk, arzu ve heves, sâliki Hakk’tan uzaklaştıran zincirlerdir. Hz. Musa’nın kavminin altından bir buzağıya tapması da budur. O buzağı, bugün bizim için dünya malı, makam sevdası, şehvet, öfke, kibir gibi nefsin taptığı putlardır.
Terzi Baba Hazretleri bu hâli şöyle açar:
Mûsâ (a.s.) kemâle erdikten sonra kavmine hitap ediyor, yani bizdeki gönül, Mûseviyyet mertebesine ulaştığı zaman, kendi esmâsı’nda bulunan “mudil” yönlü isimler kavmine hitap ediyor, “Muhakkak ki siz buzağıya yöneldiğiniz için nefsinize zulmetiniz ” diyor. Çünkü o mertebede nefsin “safiye”t halinin bulunması gerekiyor iken, tekrar dünya meta-ı itibariyle beşeri nefsaniyete dönülmesi yönünden, tekrar eski “safiye” haline dönüşmeleri için “emmare” nefislerinizi öldürün, hükmü açık olarak ikaz ve ihtar edilmektedir. Nefsin hallerine hiç itimat edilmez ihtiyatı hiç elden bırakmamak lazımdır.
Sülûkte yaşanan tevbe budur: Her an, nefsin buzağıya olan meylini fark edip, ondan yüz çevirmek ve “Bâri” olan Yaradan’a dönmektir. Bu, en büyük cihattır ve bu savaşta sâlikin kumandanı Mürşid-i Kâmil’dir.
Kalbin Arınması: Tevbe-i Nasûh ve Mürşid Edebi
Nefsin arzularını öldürme kararı, sâlikin hayatında köklü bir temizlik hareketini başlatır. Buna Tevbe-i Nasûh, yani bir daha dönmemek üzere yapılan samimi ve köklü tevbe denir. Bu tevbe, sadece dilde söylenen bir “estağfirullah”tan ibaret değildir. Üç mertebesi vardır: Dil ile, kalp ile ve beden ile.
Kulların, hata işledikten sonra bir daha hataya düşmemek için karar vermeleri, azimli olmaları, bu yolda çalışmaları tevbedir. Dil ile. Kalp ile Beden ile tevbe edilir. “ Ey imân edenler, günahlarınızdan Allahu Teâlâ’ya tevbe-i Nâsûh ile tevbe ediniz.” Tahrim Sûresi 8
Dil ile yapılan tevbe, hatayı itiraf etmektir. Kalp ile yapılan tevbe, işlenen günahtan dolayı derin bir pişmanlık duymaktır. Beden ile yapılan tevbe ise, günaha götüren organları ve sebepleri hayra yöneltmektir.
Bu çetin yolda mürşid, sâlike hem ayna olur hem de hekim. Mürşid-mürid ilişkisi, baştan sona bir tevbe ve arınma ilişkisidir. Mürid, benliğinden, enaniyetinden, kendi aklını ve arzusunu mürşidin irfanı önünde kurban ederek tevbe eder.
(Cem’o) “Elhamdülillah, “ Anam babam kurban olsun ” diyen zatların yolundayız. Gönül Sultanımıza “Can” kurbandır. Bugüne kadar, bu yolda ( benliğimize tevbe ) bundan hiç şüphe duymadık. İnşaallah şüphe de duymayız. Kesinlikle aksi düşünülemez.” (Fark’o) Belirttiği hususların, nasıl kendi söz ve işleriyle, tarumar edildiği açık olarak görülmüş, ve müşahede edilmiştir.
Burada “(benliğimize tevbe)” ifadesi, yolun özünü özetler. Tevbe, işlenen bir fiilden ziyade, o fiili işleyen “benlik”ten, o vehmî varlıktan dönüştür. Mürşid, müridin bu benlik iddiasını, hayallerini, vehimlerini törpüler. Sâliki, hayal ve vehimden arındırıp, Kur’an ve Sünnet’in sağlam zeminine basmaya davet eder.
(5) Bu yazıyı hemen kaldırıp, belki tevbe ederek hükümsüz ve artık geçersiz olduğunu, gelen yere bildirmek, ve bir daha böyle şeyler getirmemesini tenbih etmek. (...) (7) Bilgiyi sadece Kûr’ân-ı Kerîm, Hadisler ve Temiz akla dayandırmak.
Mürşidin rehberliğindeki tevbe, sâliki duygusal ve hayalî savrulmalardan koruyan bir çıpadır. Sadece günahlardan değil, aynı zamanda maneviyat kisvesine bürünmüş nefsanî tuzaklardan da bir arınmadır.
Gafletten Uyanış: Nefs Mertebelerinde Tevbenin Hâlleri
Tevbe, sâlikin manevi yükselişine paralel olarak derinleşen ve rengi değişen bir hâldir. Her nefs mertebesinin tevbesi farklıdır.
1. Nefs-i Emmâre’nin Tevbesi: Bu mertebedeki tevbe, daha çok korkuya dayanır. Cehennem azabından, ilahi gazaptan korkarak yapılan bir dönüştür. Bu korku, sâliki yolda tutan ilk dizgindir.
2. Nefs-i Levvâme’nin Tevbesi: Levvâme, “kendini kınayan nefs” demektir. Artık sâlikin vicdanı uyanmıştır. Günah işlediğinde sadece cezadan korkmaz, aynı zamanda kendisini kınar, yaptığına pişman olur, içsel bir azap duyar. Bu mertebe, tevbenin kalbe inmeye başladığı yerdir. Terzibaba’nın bir hikâye üzerinden anlattığı şu hâl, tam da Levvâme mertebesinin tevbesidir:
Gece vakti kalkınca tefekkür çok olur. Gece vakti kalkınca teheccüd yapılıyor. “ ben ne yaptım ” “ keşki yapmasaydım ” diyerek, daha irfaniyetinde olmasa da Nesf-i levvame zevki üzere sabah ezanı ile evden çıkıp Sümbül Efendi Dergah’ına vardı. (...) “ Melamet don’unu giymiş ” yani levmiyet içinde özür, tevbe tatbikatındadır.
“Keşke yapmasaydım” pişmanlığı, “levmiyet içinde özür, tevbe tatbikatı”dır. Bu pişmanlık ateşi, onu arınma ve rahmet kapısına koşturur.
3. Nefs-i Mülhime’nin Tevbesi: Mülhime, “ilham alan nefs” mertebesidir. Bu mertebedeki tevbe, bir günahtan dönmekten öte, Hakk’tan gayrı her şeyden, her türlü gaflet anından tevbe etmektir. Sâlik, artık sadece büyük günahları değil, Rabbini zikretmeden geçen bir anı bile kayıp sayar ve ondan tevbe eder.
Yavaş yavaş emmâreden çıkılmış, benlik iddiasında levm/ kınamaya girmiş “ lâ ilâhe illâ ente ” ( senden başka ilah yok ) deme haline gelmiş. Mertebesine göre görünen “ irâdeyi cüz ” doğrulmaya başladıkça artık yavaş yavaş irâdeyi kül noktasından görünme anlayışı ilmel dahi olsa kokusu gelmektedir.
Bu mertebede sâlik, kendi cüz’i iradesiyle yaptığı her fiilin aslında bir benlik iddiası olduğunu sezmeye başlar ve bu iddiadan tevbe eder. “Lâ ilâhe illâ ente” derken, sadece putlardan değil, kendi benlik ilahından da vazgeçer.
Bu yolculuk, neticede sâliki öyle bir noktaya getirir ki, tevbe artık geçmiş bir günah için yapılan bir eylem olmaktan çıkar, anbean yaşanan bir “Hakk’a dönüş” hâline gelir. Bu, varlık günahından, yani kendi vehmî varlığından tevbe etmektir.
Gerçek ma’nâ da tevbe, efendimiz s.a.v. in belirtiği gibi “vücudu zenbike” varlık günahından tevbe etmektir. Kendi vehimi ve hayali varlığından ifna olup, tüm bu âlemlerin Hakikat-i Muhammedi zuhuru olduğunu anladığı zaman durumu daha önce Hakikat-i Muhammedi idraki ve anlayışı gibi olur ve Alllah cc. varlık günahını affeder.
Terzibaba geleneğinde tevbenin yaşanması, Emmâre’nin korkusundan başlayıp, Levvâme’nin pişmanlığından geçerek, Mülhime’nin muhabbetine ve nihayet arifin “varlık günahından tevbe”sine uzanan kutlu bir seferdir.
Füsûsu'l-Hikem'de Tevbe
Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'i, tevbe kavramına varlığın köklerine uzanan bir derinlik katar. O'nun nazarında Tevbe Suresi'ndeki savaş, cizye, sulh gibi emirler, sadece toplumsal birer nizam değil, aynı zamanda varlık mertebelerinin, ilahi isimlerin ve hakikatlerin birer tecellisidir. Hikmet, ilahi bir keşiftir; aklın tek başına tırmanacağı bir dağ değildir. Nitekim İbn Sînâ'nın şu feryadı, bu sohbetin anahtarıdır:
Tercüme: "Mahlûkatın sığınması senin mağfiretinledir. Seni vasfedenler sıfatından âciz kaldılar. Ey Tevvâb, bize hakiki tevbe ihsan et; çünkü biz beşeriz. Biz seni hakkıyla bilemedik."
Bu acziyet ikrarı, hakiki tevbenin ilk adımıdır.
Mertebelerin Farklı Hükümleri: Îsevî Tevazu ile Muhammedî Celâl
Şeyh-i Ekber öğretir ki, her varlık mertebesinin kendine has bir hükmü vardır. Bu hakikati anlamanın yollarından biri, Hz. Îsâ'nın şeriatı ile Hakîkat-i Muhammediyye'nin şeriatı arasındaki farkı tefekkür etmektir.
Hz. Îsâ, babasız dünyaya gelişiyle, varlıktaki alıcılık ve edilgenlik (infial) sırrının tam bir mazharıdır. Bu hâl, onun şeriatına da yansımıştır.
Ve İsâ, "münkâdûn oldukları halde, cizyeyi elden vermelerini" (Tevbe, 9/29) ve onların birinin yanağına bir tokat vurulsa, tokat vuran kimseye diğer yanağını çevirmesini ve onun üzerine mürtefi' olmamasını ve ondan kısas taleb etmemesini, ümmetine şer' / kılmağa varıncaya kadar, tevâzu'dan bir mertebe ile çıktı. Bu, ona validesi cihetindendir. Çünkü kadın için süfl vardır. Böyle olunca onun için tevazu' sabittir. Zîrâ o, hükmen ve hissen erkeğin altındadır.
Buradaki "süfl", vücûdî bir alıcılık ve kabullenicilik mertebesidir. Îsevî şeriat, bu ruhânî ve latîf mertebenin hükmünü taşır. Cizye, bu şeriatta bir zillet değil, yönetime itaatın ve teslimiyetin bir ifadesidir.
Ancak Vâhidiyyet mertebesinin tüm isimlerini toplayan Hatemü'l-Enbiyâ Efendimiz'in şeriatı, farklı bir hüküm getirir. Çünkü o, sadece ruhânî âlemin değil, aynı zamanda dünya nizamının da sahibidir. Bu âlemde, adaleti tesis etmek için kahr ve celâl isimlerinin tecellisi de gerekir. Bu yüzden Kur'ân-ı Kerîm, aynı cizye meselesini farklı bir bağlamda ele alır:
Ya'nî "Allâh'a ve yevm-i âhirete inanmayan ve Allah ve Resûl'ünün haram kıldığı şeyleri kendisi de haram olarak kabul etmeyen ve kendilerine kitâb verilenlerden Hak dini ile amel etmemiş olanlara, mutî' ve münkâd oldukları halde, kendi elleriyle haracı verinceye kadar muharebe edin!" (Tevbe, 9/29) buyrulmuştur.
Aynı ayet (Tevbe 9:29), iki farklı şeriatın özünü ortaya koyar. Îsevî meşrepte bu ayet, "boyun eğerek cizyeyi kendi elinle ver" şeklinde bir teslimiyet ahlâkı olarak yorumlanırken; Muhammedî şeriatta "boyun eğip cizyeyi verinceye kadar onlarla savaş" şeklinde bir izzet ve hâkimiyet hükmü olarak tecelli eder. Bu bir çelişki değil, varlığın farklı mertebelerinin farklı hükümler gerektirmesinin bir delilidir. Tevbe, bir anlamda, hangi mertebede hangi hükmün geçerli olduğunu bilmeyip, mertebeleri birbirine karıştırmaktan Hakk'a dönmektir.
Sûret-i İlâhiyye ve Kan Dökmenin Hakikati
Tevbe Suresi'nde geçen savaş ve öldürme (kıtal) emirleri, zâhirî manalarıyla çetin hükümler gibi görünür. Ancak Şeyh-i Ekber, bu ayetlerin yanına insanın sûret-i ilâhiyye (ilâhî sûret) üzere halk edilmiş olduğu gerçeğini koyar. Bu hakikat, en celâlî hükümlerin bile nasıl bir rahmet süzgecinden geçirilmesi gerektiğini gösterir. Hz. Dâvud'un Beyt-i Makdis'i inşa etme teşebbüsü bu sırrı anlatır:
Dâvûd (a.s.) Beyt-i Makdis'î binâ etmek istedi ve binâ etti. Binâ hitâmında yıkıldı. Birkaç defa böyle oldu. O hazret bu hâlden Hakk'a şikâyet eyledi. Vahy-i ilâhî geldi ki: “Benim beytim kan döken kimsenin elleriyle binâ olunmaz.” Hz. Dâvûd “Yâ Rab, sefk-i dima' senin yolunda olmadı mı?" dedi. Hak Teâlâ “Evet, velâkin onlar benim kulla- rım değil midir?” buyurdu.
Cenâb-ı Hakk'ın yolunda bile olsa, "kan döken el" ile O'nun evi inşa edilemiyor. Çünkü asıl kutsal mabet, Hakk'ın kendi sûreti üzere halk ettiği insandır. Bir insanı öldürmek, ilâhî sûret taşıyan bir yapıyı yıkmaktır. Hakk, kendi yolunda öldürülen düşmanları için bile "Onlar benim kullarım değil midir?" diye sorarak, o sûretin kutsallığına işaret etmektedir.
Bu yüzden, Tevbe Suresi'ndeki kıtal emirlerinin yanında, hemen sulh ve af kapıları da açılmıştır.
Sen din düşmanlarını görmüyor musun ki, Allah Teâlâ onları ibkā için cizyeyi ve sulhu farzedip "Eğer onlar sulha meylederlerse, sen dahi sulha meylet!" (Tevbe, 9/7) buyurdu.
Savaş, son çaredir. Aslolan, sulh ve insan hayatının korunmasıdır. Tevbe, bu noktada, kahr tecellisinin ortasında bile rahmet nazarıyla bakabilme yetisine dönmektir. Terzibaba Hazretleri'nin işaret ettiği gibi, bu "kan dökme" meselesi sadece harpten ibaret değildir:
Bu bize aynı zamanda da ne gösteriyor; gönül hanemizi yapmamız için evvela elimizdeki kanları silmemiz lazımdır. Yani hakikat-ı ilahiyenin dışında yaptığımız her şey kan dökmek olmaktadır. Allah’ın istemediği gaflet halinde yaşadığımız her şey bizim kanımızı dökmekte veya bir başka bilginin kanını dökmektedir, hayatın, zamanın kanını dökmekteyiz.
Gafletle geçen her an, ilâhî sûretin hakkını vermemek, kendi hakikatimizin kanını dökmektir. Gerçek tevbe, bu gaflet kanını silip, kendi gönül Kâbe'mizi tevhid harcıyla yeniden inşa etmeye başlamaktır.
Ayetlerin Bâtınî Manaları: Te'hîr ve Küfür İlişkisi
Şeyh-i Ekber'in hikmet nazarı, ayetlerde geçen tek bir kelimenin bile varlık düzeniyle bağını gösterir. Tevbe Suresi'ndeki şu ayeti ele alalım:
إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ (Tevbe, 9/37) ya'ni “Te'hîr, küfürde ziyâdedir”
Bu ayet, Cahiliye döneminde haram ayların yerini değiştirme âdetini yermektedir. Şeyh-i Ekber, "nesî'" kelimesinin kökü olan "te'hîr" (erteleme) kavramından yola çıkarak, bunu varlığın zuhûr edişindeki bir mertebeye bağlar. Efendimiz (s.a.v.)'in "Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Kadınlar (Nisâ)..." hadisini açıklarken, neden "nisâ" (kökeni "te'hîr" olan kelime) kullandığını şöyle izah eder:
Binâenaleyh "nisa"' lafzını isti'mâl buyurmakla vücüdda nisanın erkekten sonradan olduklarını işâreten beyâna riâyet etmiş oldu. Çünkü "nisa" lafzı "nüs'et'ten arzu ve isteklidir; ve "nüs'et" "te'hîr" ma'nâsına gelir. Nitekim Allah Teâlâ hazretleri Kur'ân-i Kerîm'de اِنَّمَا النَّسِىۤءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ (Tevbe, 9/37) buyurmuştur ki. Te'hîr, küfürde ziyâdedir" demek olur.
Burada küfür, Hakk'ın bir hakikatini örtmek demektir. Kadının varlıktaki yeri, erkeğe (Âdem'e) göre "te'hîr" edilmiş, yani ondan sonra zuhûr etmiştir. Efendimiz "nisâ" kelimesini kullanarak, bu vücûdî hakikate riayet etmiştir. Ayette geçen "te'hîrin küfürde artış olması" ise, ilâhî nizamda belirlenmiş olan bu sıralamayı keyfî olarak bozmaya kalkışmanın, hakikati örtmek anlamına geleceğine bir işarettir.
Füsûs nazarında tevbe, sadece bir fiilden pişmanlık değildir. Bazen bir varlık mertebesinin hakkının verilmemesinden, bazen de ilâhî düzendeki bir sırrı görememekten kaynaklanan bir perdelenmeden Hakk'a dönmektir.
Yine Tevbe Suresi'nde geçen bir başka ayet, kâfirlerin içinde bulunduğu hâli anlık ve bâtınî bir gerçeklik olarak resmeder:
Onun için Hak Teâlâ hazretleri, kendilerini tabîat-i cüz'iyyenin ahkâmına teslîm etmiş olan küffâr hakkında وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ )Tevbe, 9/49; Ankebût, 29/54) buyurur ki, “Cehennem el'ân küf- fârı ihâta etmiştir" demek olur.
Cehennem, ahirette gidilecek bir yer olmaktan önce, Hakk'ı inkâr ederek O'ndan perdelenmenin getirdiği bâtınî bir kuşatılmışlık hâlidir. Tevbe, henüz bu dünyadayken o ateş çemberinden çıkıp rahmet sahasına adım atma iradesidir.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
Tevbe bahsinin en derin sırrı, zıtların birliğine, Cem makamı denilen hayret durağına vâsıl olmakla anlaşılır. Hakikat ilmi, iyi-kötü, nûr-zulmet gibi zıtların savaşının ardındaki vahdeti seyrettirir. Bu makamda, Cenâb-ı Hakk’ın tenzih (“O, hiçbir şeye benzemez”) ve teşbih (“Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır”) sıfatları iki kanat gibi açılır.
Şeyh-i Ekber’in işaret ettiği en ince sırlardan biri, Hakk’ın, halkın sıfatlarıyla; halkın ise Hakk’ın sıfatlarıyla zuhûr etmesidir. Bu, bir Tevhid muktezasıdır. Hakk, Zât-ı Mutlak itibariyle her türlü noksanlıktan münezzehtir. Lakin tecellî âleminde, halka ait görünen sıfatlarla da kendini gösterir.
Binâenaleyh Hak taayyün ve zuhûr cihetiyle, âlem-i imkândan ibaret olan bu kısm-ı ednâya nüzûl ettikde, sıfât-ı halkıyye ile zâhir olur; ve bu âlem-i imkânda kisve-i taayyüne bürünmüş olan şahsın vücûdunda müte- ayyin bulunan Hak olduğundan, kendisinden sıfât-ı halkıyye sudûr eyler. Hakk'ın “teezzî”; “mekr”, “istihzâ”, “hastalık”, “açlık” ve “susuzluk" gibi sıfât-ı halkıyye ile zuhûru Kur'ân ve Hadîs'te sâbittir.
“Allah mekr etti”, “Allah onlarla istihza eder” gibi ayetler veya kudsî hadiste geçen “Hastalandım, beni ziyaret etmedin. Acıktım, beni doyurmadın” ifadeleri, bu sırrın anahtarlarıdır. Hasta bir kulun ızdırabı, Hakk’ın o kuldaki tecellîsinin bir halidir. O kula yapılan bir iyilik, Hakk’a yapılmış olur. İşlenen bir günahla sadece bir fâniyi incitmiş olmazsın; bir ilâhî tecellînin üzerini örtmüş, bir ayna-i Hakk’ı kırmış olursun. Tevbe, bu kırılan aynayı onarma cehdidir.
Bu zıtların birliği meselesinin diğer yüzü ise, mahlûkun Hakk’ın sıfatlarıyla zuhûr etmesidir.
Sen mahlûku görmez misin ki, evvelinden âhirine kadar sıfât-ı Hak ile zâhir olur? Ve sıfât-ı Hakk'ın kâffesi mahlûk için sâbit- tir. Nitekim sıfât-ı muhdesât Hak için sâbittir. (...) Şimdi ilahi sıfatlarla ortaya çıkan mahlûk "insân-ı kâmil"dir; ve إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ [Yüce Allah Âdem'i kendi sureti üzerine yarattı.] hadis-i şerifinde beyan buyurulan "Âdem"den maksat dahi "insân-ı kâmil"dir.
Mahlûkat içinde bu tecellîyi en kâmil manada taşıyan, İnsân-ı Kâmil’dir. Bu iki yönlü tecellîyi idrak etmek, Muhammedî mîzânı kurmaktır. Tevbe, bu dengeyi kaçırdığımız her andan Rabb’e dönmektir.
Bu cem makamının misali, Hz. Âdem’in (a.s.) “iki el” ile halkında gizlidir.
Hâlbuki o "iki el" ile Âdem'i yaratmak, birisi âlemin, diğeri Hakk'ın sureti olmak üzere iki suret arasında, ancak Âdem'i cem etmenin aynısıdır. Zira Hakk'ın sureti, ilâhî isimler ve rabbanî sıfatlar mecmuasının suretidir; ve bu isimler ve sıfatlar müessir ve faal olduğu cihetle Hakk'ın "veren eli"dir; ve âlemin sureti ise, oluş âleminde ne kadar suretler var ise hepsinin mecmuasıdır; ve oluş suretleri müteessir ve münfail olduğu cihetle, Hakk'ın "alan eli"dir.
Hz. Âdem, yani insan, hem Hakk’ın sıfatlarını (veren el) hem de kevnî âlemin bütün suretlerini (alan el) kendinde toplayan câmi’ bir varlıktır. İnsanın günah işlemesi de, tevbe etmesi de bu cem’iyetten kaynaklanır. Tevbe, bu iki elin sırrını kavramak, “alan el” ile işlenen hatadan sonra, yine “alan el”in sahibi olan Hakk’a yönelerek af dilemektir. Nitekim ayet bu sırra işaret eder:
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ (Tevbe, 9/104) [Onlar bilmediler mi ki, muhakkak Yüce Allah kullarından tövbeyi kabul eder ve sadakaları alır.]
Tevbeyi kabul eden de, sadakayı alan da O’dur. Kulun yönelişi, Hakk’ın “alan eli”nin bir tecellîsidir.
Bu kevnî hakikatler, sâlikin kalbinde, yani enfüsî âlemde yaşanır. Sâlikin kalbi, cennet ile cehennemin bir arada bulunduğu bir tecellîgâhtır.
Zîrâ makām-ı rûh ve kalb ve kemâlâtı ayn-ı naîmdir; ve nefis ve hevâ ve muktezayâtı ayn-ı cehennemdir. Bunun için makām-ı kalbe ve rûha dâhil olan ve ahlâk-ı hamîde ve sıfât-ı marzıyye ile muttasıf olanlar, envâ’-ı naîm ile mütena’im olurlar; ve nefis ve lezzâtı ve hevâ ve şehevâtı ile meşgūl olanlar envâ’-ı belâyâ ile muazzeb olurlar.
Cennet ve cehennem, ötelerde bir yer olduğu gibi, şu anda, kalbimizin tam ortasındadır. Tevbe, bu içimizdeki cehennemden, yine içimizdeki cennete hicret etmektir.
Bu içsel yolculukta sâlikin vazifesi, “gönül binasını” inşa etmektir. Fakat bu binayı herkes inşa edemez. Hz. Davud’un kıssası bu konuda mânidardır. Peygamber olmasına rağmen, savaşlarda kan döktüğü için Beyt-i Makdis’i inşa etme şerefi ona değil, oğlu Hz. Süleyman’a verilmiştir.
Biz de tevhid ehli gönül binamızı yapmamız için kan dökmekten vazgeçip, ellerimizi tertemiz yıkamamız gerekir. Yapmamak elbette daha güzeldir. Dökmüşsen de biraz boşta zaman geçmişse hemen tevbe edip, yaşamak işte beyt o zaman yapılır. Hz. Dâvûd "kan dökme senin yolunda olmadı mı?" dedi. Hak Teâlâ "Evet, velâkin onlar benim kullarım değil midir?" buyurdu.
Buradaki “kan dökmek” sadece fiilî katil değildir. Gıybet, kibir, haset, hepsi mânevî kan dökmektir. Çünkü her insan, “sûret-i ilâhiyye” üzerine halk edilmiş kudsî bir varlıktır. Tevbe, bu dökülen kanları temizleyen mânevî bir abdesttir.
Yapılan her amel, berzah denilen ara âlemde bir surete bürünür.
Bir kimse şeriata uygun bir amel işlese ve iyi amel ile vasıflansa bunlar berzah aleminde güzel cemal suretleriyle zahir olur. Kötü amel ve zemedilen ahlaktan dahi ateş hayvanlar ve akrepler gibi suretler meydana gelir. (...) Kişi Nasuh tevbesi yaparsa o kötü amel suretleri ölür, yok edilir. Günah işleyenin günahı hemen yazılmıyor belki tevbe eder diye.
Samimi bir pişmanlık, o berzah âleminde yaratmış olduğumuz çirkin suretleri yok eder. Tevbe, sadece geçmişi temizlemekle kalmaz, geleceği ve görünmeyen âlemlerdeki halimizi yeniden şekillendirir.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Tevbe
Hazret-i Mevlânâ, tevbeyi bir hâl elbisesi gibi giyer ve giydirir. Onun Mesnevî-i Şerîf'i, baştan sona bir tevbe çağrısı, bir rücû destanıdır. Her hikâye, bizi aslımıza, Cenâb-ı Hakk'a dönmeye davet eden birer elçidir.
Tevbenin Pazarı: Can ve Malı Hakk'a Satmak
Tasavvuf yolu, bir alışveriş yoludur. Bu pazarda müşteri bizzat Cenâb-ı Hakk'ın kendisidir. Satılan mal, "ben" dediğin her şeydir. Karşılığında verilen ise Cennet'tir, yani Hakk'ın rızası ve vuslatıdır. Hazret-i Pîr, bu ilahi ticareti Tevbe Sûresi'nin 111. ayetine yaslanarak bir temsil ile önümüze serer.
Halbuki böyle bir pazarı kim bulur ki, bir gül ile gül bahçesini satın alsın? Halbuki içinde bulunduğu gafletten uyanıp da, peygamberlerin ve evliyaların davet pazarını kim bulur ki o pazarda canlar ve mallar satılıp, karşılığında cennet alınır. Nitekim ayet-i kerimede "Muhakkak ki Allah, müminlerden canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın almıştır." (Tevbe, 9/111) buyurulur. İşte bu pazarda müşteri Hakk'tır ve onun tellalları peygamberler ve evliya hazretleridir ve satıcılar da gafletten uyanan müminlerdir. Şimdi bu alışveriş bir gül ile gül bahçesini satın almak demektir.
Bu pazarda tevbe, elindeki çürük, fâni malı fark edip ondan pişman olmak ve onu en kıymetli Müşteri'ye sunmaktır. O, senin fâni canını ve malını değil, senin bu teslimiyetini, bu dönüşünü satın alır.
Ey efendim, bu benim küpümü ve testimi Allah'ın fazlından kabul et! ... Ey Rabbim, küpe ve testiye benzeyen bu topraktan yaratılmış, unsurlardan oluşan vücudumuzda birikmiş ve doğal hükümlerin pisliğiyle kirlenmiş olan inanç ve inkâr suyunu, sırf 'İnne'llâhe'şterâ' ayet-i kerimesiyle vaat buyurduğun fazlın sebebiyle kutsal huzuruna kabul buyur" demek olur. Bu ayet-i kerime, Hak yolunda can feda etmeye ve mal harcamaya teşviktir; çünkü nefis şerrin ve kötülüğün kaynağı, mal ise azgınlığın ve gururun sebebidir.
Tevbe bir yok etme değil, bir sunuştur. Elindeki "iki nâkıs ve ma'yûb olan şey"i, yani canını ve malını verip, karşılığında "mergûb olan cennet-i bâkîyi al"maktır. Peygamberler ve onların vârisleri olan mürşid-i kâmiller, bu pazarın dellallarıdır.
"Ben delilim, Hak sizin için müşteridir; Hak bana iki tarafın dellallığını verdi." Ben Hak ile kul arasında delil ve vasıtayım. Yüce Allah, "Muhakkak Allah Teâlâ müminlerden canlarını ve mallarını, onlara tahsis ettiği cennet karşılığında satın aldı" (Tevbe, 9/111) ayet-i kerimesinde beyan buyurulduğu üzere müminlerin müşterisidir. Şu hâlde ben bu alım ve satımda iki tarafın dellalıyım.
Bu alışverişin sırrını anlayan için canı ve malı feda etmek kolaylaşır. Çünkü bilir ki, zaten elinde tuttuğu ne varsa, hakikatte O'nundur. Tevbe, bu emaneti sahibine iade etme şuurudur.
Tevbenin Şartı: Samimiyet ve Sadıklarla Birliktelik
Bu ilahi pazarın bir adabı vardır. Cenâb-ı Hakk, ancak temiz olanı, samimiyetle sunulanı kabul eder. Tevbenin ruhu, pişmanlığın kalpten gelmesidir. Hazret-i Mevlânâ, münafığın hâlini anlatırken bu hakikati resmeder:
Münafıktan özür merdûd geldi, güzel değil! Zîrâ ki dudakta idi, kalblerde değil! Bu şerefli beyitte, Tevbe Suresi'nde bulunan يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُل لَّا تَعْتَذِرُوا لَن نُّؤْمِنَ لَكُمْ (Tevbe, 9/94) yani "Siz savaştan döndüğünüz zaman, münafıklar savaşa gitmediklerinden dolayı sizden özür dilerler. Ey Resulüm de ki, özür dilemeyin, çünkü size inanmayız!" ayet-i kerimesine işaret buyrulur.
Münafığın özrü, kalpte bir karşılığı olmayan boş bir sestir. Onun durumu, kokusu olan ama kendisi olmayan elmaya benzer.
Ona elmanın kokusu vardır ve elmanın cüz'ü yoktur. Onda koku ezânın gayrı için değildir. ... Yani o münafık (ikiyüzlü) ve düzenbaz şeyh, ehlullahın hakikatlerinin ve marifetlerinin kokusunu almıştır. Fakat o marifetlerin ve sırların kalbinde hiçbir parçası yoktur.
Gerçek tevbe, kalpte bir dönüşüm başlatır, bir yanış hâlidir. Sahtesi ise sadece dildedir, bir gösteriştir. Bu samimiyetin nasıl kazanılacağını ise Hazret-i Pîr, Tevbe Sûresi'nin bir başka ayetini rehber kılarak gösterir: "Sâdıklarla beraber olun!" (Tevbe, 9/119).
Taklidin hakikat araştırmasına dönüşmedikçe olgun insanlardan ayrılma! Nasıl ki ayet-i kerimede, يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (Tevbe, 9/119) yani "Ey iman eden kullarım, Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğru sözlülerle beraber olun!" buyurulur. Çünkü olgun insanların huzuru sedeftir; onlardan sana yansıyan tecelli damlası henüz senin kalbinde inci olmamıştır. Bu sebeple o tecelli damlası inci oluncaya kadar, sedef gibi olan olgun insanların huzurunu terk etme!
Samimiyet, samimi olanların meclisinde öğrenilir. Ahlâk, hâl yoluyla sirayet eder. Nasıl ki üzüm üzüme baka baka kararırsa, sâlik de sâdıkların, kâmillerin yanında dura dura onların rengine boyanır. Onların huzuru, bir sedef gibidir. Sâlikin kalbine düşen tecelli damlası, o sedefin içinde sabırla bekleyerek bir inciye dönüşür.
Çünkü tabiat hırsızdır, farkında olmadığı hâlde arkadaşından mutlaka bir şey alır. Onun için ayet-i kerimede, وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (Tevbe, 9/119) yani "Doğrular ile beraber olun!" buyurulur. Ve Türkçede, "Üzüm üzüme baka baka kararır" atasözü meşhurdur.
Tevbenin Hikmeti: Bâtınî Cihad ve Peygamber'in Rahmet Kulağı
Tevbe, daha derin bir manada, şirk hâlinden Tevhid hâline geçiştir. Hakk'ın varlığının yanında başka varlıklar görmek, nefs-i emmâreyi ilah edinmek de gizli şirktir. Cenâb-ı Hakk, Tevbe Sûresi'nde müşriklerin "neces" yani pis olduğunu buyurur (Tevbe, 9:28). Bu, onların bedenlerinin değil, bâtınlarının, yani inançlarının kirli olduğunu ifade eder.
Velâkin senin Hakk'ın zâtının varlığına şirk koşmak sûretiyle getirdiğin delîl neces-i bâtınî olduğu için Bahr-i Muhît'in suyu ile bile temizlenemez. Görmez misin ki, âyet-i kerîmede Cenâb-ı Hak إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ (Tevbe, 9/28) ya'nî "Mişrikler ancak necestir" buyuruyor. Halbuki müşrikler cisimleri yıkanmış ve temiz ve elbiseleri de yepyeni ve süslüdür. Binâenaleyh âyet-i kerîmede neces-i bâtınîye işaret buyurulur.
En büyük tevbe, bu bâtınî necasetten, bu ikilik düşüncesinden arınmak için yapılan tevhîd mücadelesidir. Tevbe Sûresi'nde geçen "kâfirler ve münafıklarla cihad et, onlara sert davran" (Tevbe, 9:73) emri, irfan mektebinde bu bâtınî düşmanlara karşı verilen mücadele olarak okunur. Buradaki cihad, kalbi masivadan temizlemektir. Buradaki sertlik, nefsin isteklerine karşı gösterilen kararlılıktır. Bu cihadın nihai gayesi ise sulhtur.
Peygamber'in cengi ve nizâ'ı gibi ki, onun bu cengi ve muhalefeti vahdaniyyet-i Hakk'ı ta'lim ve şirkten nehy için vâki' oldu. Nitekim âyet-i kerîmede يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهد الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظَ عَلَيْهِمْ (Tevbe, 9/73) ya'ni "Ey peygamberim! Kâfirler ile ve münafiklar ile cihâd ve harb et! Ve onlara galîz ve haşîn muâmele yap!" buyurulmuştur. Zîrâ kulûb-i beşerde vahdet-i i'tikād hâsıl olduğu vakit aralarında nizâ' ve muhalefet kalkar ve sulh-ı umûmî hâsıl olur. Binâenaleyh bu cengin aslı da sulh olmuş olur.
Bu çetin yolda Hakk'ın rahmeti, peygamberleri aracılığıyla tecelli eder. Peygamberler, bizim gibi beşer suretinde gelirler ki, elimizden tutabilsinler (Tevbe, 9:128). Onlar, özellikle de Peygamber Efendimiz (s.a.v.), bir "hayır kulağı"dır. Münafıklar onu küçümsemek için "O her şeyi dinleyen bir kulaktır" (Tevbe, 9:61) dediklerinde, aslında onun en büyük rahmet sıfatlarından birini ifşa ediyorlardı. O, günahkârın iniltisini de, tevbe edenin fısıltısını da duyan bir rahmet kulağıdır.
Görmez misin can âleminin sultânı olan Muhammed (s.a.v.) hazretlerinin mübarek kulağı bu âlem-i kesâfetin harf ve savtı içinde, kulûb-i beşerdeki esrârı çeker ve işitir. Nitekim Hak Teâlâ Kur'ân-ı Kerîm'de o sultân-ı enbiyâyı هو أذن (Tevbe, 9/61) ya'nî "O kulaktır” buyurur. ... Ya'nî "Evet, Peygamber kulaktır, sizin esrârınızı gıyâbda dahi dinler, fakat onun böyle baştan ayağa kadar kulak olması sizin için hayırlıdır" buyruldu.
Tevbe, Hazret-i Mevlânâ'nın dilinde bir pazardır ki müşteri Hakk, dellal İnsân-ı Kâmil'dir. Bir samimiyet imtihanıdır ki dilde değil, kalpte yaşanır. Bir arınma yolculuğudur ki sâdıkların sohbetiyle tamamlanır. Ve bir rahmet kapısıdır ki, Peygamber'in hayır kulağı o kapıda bekleyenlerin her fısıltısını işitir.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Tevbe kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 10: "Özür dilemeyin, çünkü size inanmayız!' Çünkü münâfık, kalbinde olmayan sözleri ağzıyla söyler. Bu yüzden herhangi bir konuda özür dilerse, reddedilir. Onun özrü güzel ve makbûl olmaz."
- Cilt 11: "Vağluz aleyhim... ve me'vâhüm cehennem, ve bi'se'l-masîr (Tevbe, 9/73) ya'ni 'Ey peygamberim! Kâfirler ile ve münâfıklar ile cihâd ve harb et! Ve onlara galîz ve haşin muâmele yap!'"
- Cilt 13: "Vellezîne yukâtilûne fî sebîlillâhi fe-yaktulûne ve yuktelûn... ve men evfâ bi-ahdihî minallâh — fe-stebşirû bi-bey'ikum..."
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında Tevbe
Bir kavramı tek başına anlamak, okyanusu bir damlada görmeye çalışmak gibidir. Hakikat, ancak komşularıyla birlikte tecellî eder. Tevbe de böyledir.
Tevbenin ilk yoldaşı, İstiğfar'dır. İstiğfar, işlenen bir kusur için dil ile af dilemektir; bir fiildir. Tevbe ise, o kusurdan ve o kusura sebep olan halden bütünüyle yüz çevirip kalben Hakk’a dönmektir; bir hâldir.
Bu dönüşün bütün sahnesi, Nefs'tir. Tevbe, Nefs-i Emmâre’nin fısıltılarından pişman olup, Hakk’ın nuruna yönelme iradesidir. Bu pişmanlık anı, Nefs-i Levvame'nin sesidir. Bu pişmanlık ateşiyle yanan can, tevbe suyuyla arınınca, ilhamlara açık hale gelir ki bu da Nefs-i Mülhime mertebesinin kapısıdır. Tevbe, nefsin mertebeleri arasında sâliki taşıyan bir binektir.
Tevbenin gerçekleşmesi için gereken ilk şart, Yakaza'dır, yani gaflet uykusundan uyanmaktır. Günahın içinde uyuyakalan bir kimse, günah işlediğinin farkında bile değildir ki tevbe etsin. Yakaza, sâlikin gözünü açıp, "Ben nerede hata ettim?" diye sormasıdır.
Tevbe eden kul, yeniden istikametini bulur. İşte bu, İstikāmet'tir. Tevbe yoldan çıkınca yola geri dönmektir; İstikāmet ise o yolda sebat göstermektir.
Bu yolda sebat edebilmek için iki azığa daha ihtiyaç vardır: Takva ve Verâ'. Takva, Hakk’ın emirlerine sarılıp yasaklarından sakınarak O’nun koruması altına girmektir. Tevbe, geçmişin kirini temizler; Takva, geleceğin kirlenmemesi için bir kalkandır. Verâ' ise daha hassas bir duruştur. Sadece haramdan değil, şüpheli olandan dahi kaçınmaktır.
Bütün bu manaların özünde, sâlikin Hakk karşısındaki duruşu vardır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu duruşa Şerif Kır denir. Bu, kibirden, benlikten arınmış, acziyetini ve fakrını idrak etmiş bir kalbin kırıklığıdır. Kendini sağlam zanneden bir testi su tutmaz. Ancak kırık bir gönül, rahmet pınarından nasibini alabilir. Tevbe, işte bu Şerif Kır halinin, bu mübarek kırıklığın en samimi ifadesidir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Bu kütüphanenin üç büyük pınarından akan su, tevbe toprağını farklı şekillerde sular.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbetlerinde tevbe, bir vücûdî (varlık ile ilgili) uyanıştır. O, tevbeye Vahdet-i Vücûd penceresinden bakar. Ona göre en büyük günah, varlıkta Hakk’tan gayrını görme, yani ikilik (şirk-i hafî) düşüncesidir. Alemde O’ndan başka fâil olmadığını idrak eden bir arifin tevbesi, bu ikilik vehminden Tevhid hakikatine dönmektir. Bu, "Ademiyet Mertebesi"nde "kelimeleri" alması gibidir. Terzibaba’nın dilinde tevbe, sâliki beşeriyet zindanı olan "sicciyyin"den kurtarıp, nefsinden hürleştiği "illiyyin" makamına yükselten bir miraçtır. Bu yolun pratiği ise "faktulû enfüseküm" (nefislerinizi öldürünüz) emrinin tefsiriyle, yani nefs-i emmârenin arzularını mürşid eliyle kurban etmekle yaşanır.
Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise tevbe, kevnî bir ilke olarak karşımıza çıkar. Şeyh-i Ekber, Tevbe Suresi’nin zahirî hükümlerinin ardındaki bâtınî hikmetleri açar. Ona göre varlığın her mertebesinin kendine has bir hükmü vardır. Bir mertebede "savaş" (zıt isimlerin çarpışması) hüküm sürerken, diğer mertebede "barış" (Cem makamında zıtların birleşmesi) esastır. Hz. Davud’un kan döktüğü için Beyt-i Makdis’i inşa edememesi kıssası, insanın "sûret-i ilâhiyye" üzere olan kutsallığını ihlalden dönme gerekliliğini anlatır. Füsûs’un bakışında tevbe, varlık mertebeleri arasındaki uyumu bozan bir fiilden, o mertebenin aslî hükmüne geri dönme hareketidir.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri’nin Mesnevî-i Şerîf’i ise tevbeyi, âşık ile Mâşuk arasında geçen canlı bir hikâyeye dönüştürür. Mesnevî, tevbe edenlerin halini yaşatır. Tevbe Suresi’ndeki "Allah müminlerden canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın almıştır" ayetini, ilahi bir pazar metaforuyla resmeder. Kul, elindeki değersiz "can" ve "mal" sandığı benliğini o pazara getirir; Kerem sahibi olan Müşteri (Hakk) ise ona karşılığında kendi rızasını verir. Münafıkların Peygamber Efendimiz için "O her şeye inanan bir kulaktır" demesini alır, onu bir "rahmet kulağı"na, her iniltiyi işiten bir şefkat abidesine dönüştürür. Mevlânâ’nın dilinde tevbe, aklın kuru hesaplarından kurtulup, aşkın ve gözyaşının samimiyetine sığınmaktır.
Değerlendirme
Tevbeyi sadece işlenen bir günahtan pişmanlık sanma. O, bir varoluş dersidir. Tevbe, en temelde, kulun kendi vehmî varlığından, "ben"liğinden pişman olup, hakikî varlık olan Hakk’a dönmesidir. Bu, varlığın kesret (çokluk) gurbetinden vahdet (birlik) vatanına yaptığı ezelî ve ebedî yolculuğun adıdır.
İkincisi, bu dönüş, nefsin basamaklarında gerçekleşen bir seyr-ü sülûktur. Gaflet uykusundan pişmanlığın sızısıyla uyanan, gözyaşıyla arınan ve Hakk’a yönelme kararlılığıyla istikamet bulan bir kalbin yolculuğudur. Her tevbe, nefsin karanlık bir odasını daha aydınlatan bir mum gibidir.
Nihayetinde, ariflerin nazarında en son ve en kâmil tevbe, tevbe ettiğini dahi unutmaktır. Çünkü "ben tevbe ettim" demek dahi, gizli bir "ben" davası taşır. Gerçek tevbe, kulun kendi fiilini değil, Hakk’ın Tevvâb (tevbeleri çokça kabul eden) isminin tecellîsini görmesiyle tamamlanır. O vakit kul, aradan çekilir; geriye sadece affeden ve affedilenin bir olduğu Cem makamı kalır.