Abdülkerîm Cîlî Ahadiyyet hakkında ne der?

Abdülkerîm Cîlî, tasavvufî düşüncesinde Ahadiyyet mertebesine önemli bir yer verir. Bu mertebe, Hakk'ın "lâ-taayyün" olarak adlandırılan, hiçbir isim, sıfat veya vasıf kabul etmeyen "gayb-ı mutlak" hâlinden sonraki ilk ortaya çıkışıdır. Cîlî'nin eserleri, özellikle "el-İnsânü'l-Kâmil", bu mertebelerin açıklanmasında temel kaynaklardandır¹·²·³.

Ahadiyyet, mutlak birlik mertebesidir; yani Zât'ın henüz hiçbir isim ve sıfat ile taayyün etmediği en yüce mertebedir⁴. Bu mertebede, Hakk'ın tecelli etme potansiyeli mevcuttur ancak henüz esmâ ve sıfatlar tafsîl bulmamıştır. Ahadiyyet, "Hazerât-ı Hamse" (beş ilâhî hazret) sıralamasında ikinci mertebede yer alır: Lâ-taayyün (A'maiyyet) → Ahadiyyet → Vâhidiyyet → Âlem-i ervâh → Âlem-i şehâdet.

Ahadiyyet ile Vâhidiyyet arasındaki temel fark, nispet ve çoğalma kabul etme durumudur. Ahadiyyet, hiçbir nispet kabul etmeyen sırf teklik iken, Vâhidiyyet esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu, kesretin (çokluğun) zeminini oluşturan teklik mertebesidir. İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ifadesi, Hakk'ın çoğalma kabul etmeyen bu mutlak birliğine işaret ederken, "vâhid" kelimesi çoğalmaya zemin olabilen bir tekliği ifade eder. Bu nedenle Cîlî ve diğer tasavvuf âlimleri, Ahadiyyet'i çoğalma öncesi, Vâhidiyyet'i ise çoğalmanın temeli olarak görürler.