Âdemiyye ve Şîsiyye arasındaki köprü kavram nedir?

Tasavvufta köprü kavramı, farklı âlemler veya mertebeler arasındaki geçişi sağlayan bir vasıta olarak ele alınır. Özellikle "cismâniyet âlemi", ruhun birinci misâl âleminden (ruhun bu âleme gelmezden evvel bulunduğu yer) ikinci misâl âlemine (berzah) geçişinde bir köprü vazifesi görür¹. Bu bağlamda, "berzah" kelimesi lugatte "iki şey arasında engel, ara perde" anlamına gelirken, tasavvufta iki âlem (madde-mânâ, dünya-âhiret) arasındaki mertebe-i vâsıtayı ifade eder; ne tamamen birinin ne de diğerinin sıfatlarını taşır, ikisinin arasında câmi' bir kuşaktır. Mü'minûn Sûresi'ndeki bâtınî yorumda da "berzah", şehâdet ve gayb âlemleri arasındaki köprü veya sınır olarak düşünülür³.

Hz. Âdem'in halifeliği, "hakikat-i Âdemiyye"nin hayâl cennetinden beden arzına indirilmesiyle faaliyete geçer⁴·⁵. Bu, ruhlar âleminden karaya kurulan bir köprü gibidir⁶·⁷. Hz. Şît ise, Fusûs'ül-Hikem'de "Kelime-i Şîsiyye" Hikmet-i Nefsiyye (ilâhî nefes/atâ) ile anılır ve ilk "hibe çocuk" olarak ilâhî atânın sembolüdür (Hz. Şît (a.s.)). Bu durum, Âdemiyye'nin temsil ettiği halifelik ve hakikat idrakinin, Şîsiyye'nin temsil ettiği ilâhî atâ ve nefesle birleştiği, yani ilâhî tecellîlerin bu köprü vasıtasıyla tezahür ettiği bir süreci işaret eder. Ama'iyyet de, Cenab-ı Hakk'ın evvelki âlemlerle bizim âlemimiz arasında bir köprü geçişi olarak zikredilir; bu köprü, Allah'ın sonsuzluğunun idrak edilmesini kolaylaştırır⁸·⁹. Bu köprü, aynı zamanda kıyamet günü cehennemin üzerine kurulan ve "kıldan ince, kılıçtan keskin" olan Sırât Köprüsü'ne de benzetilir ki, bu da sabır gibi zorlu bir geçişi ifade eder¹⁰·¹¹.