Ahadiyyet ve Mir'at-ül İrfân ve Şerhi'nin tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Ahadiyyet, tasavvufî vücud bahsinde anahtar bir mertebedir. Hazerât-ı Hamse sıralamasında lâ-taayyün'den sonra gelen ikinci mertebedir. Bu mertebede Hakk'ın 'tek olma' makamı söz konusudur, ancak bu teklik hiçbir nispet kabul etmez; 'tek' demek bile bir taayyün iken, Ahadiyyet bu taayyünün en ince halidir. İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ayeti, Hakk'ın çoğalmaz tekliğine vurgu yapar ve Ahadiyyet'in menşeini oluşturur. Ahadiyyet, esmâ ve sıfâtın henüz kapalı olduğu, hepsinin 'tek bir Hak'ta' bulunduğu çoğalma öncesi bir mertebedir; vâhidiyyet ise çoğalmanın temelidir. Kelime-i Tevhîd'de Ahadiyyet, ilâhlık mertebesinin yukarıdan aşağıya ilân edildiği ve Hakk'ın birliğinin gizli olduğu bir makam olarak belirtilir¹.

Mir'at-ül İrfân ve Şerhi ise, tasavvufî metinlerin anlaşılmasında kullanılan farklı idrâk seviyelerini ve açıklama biçimlerini ifade eder. Tasavvufî kavramların üç dili vardır: lugat, akâid ve mârifet. Lugat dili, kelimenin etimolojik kökeni ve zâhirî mânâsıdır; herkesin paylaştığı en geniş zemindir. Akâid dili, kelimenin İslâmî ilimlerdeki teknik anlamını ifade eder. Mârifet dili ise, irfan ve tasavvuftaki bâtınî hakîkati, ehl-i Hakk'ın zevkle bildiği anlamı içerir. Bu üç dilin bilinmesi, sâlik için zaruridir, zira mârifet dili akâidi nakzetmez ancak akâidi aşar. Özellikle Fusûsu'l-Hikem gibi eserler, işaret diliyle mücmel olarak, yani iki üç kelimeyle bir çuval mevzuyu ifade eder ve bu eserlerin şerh ve tefsire muhtaç olduğu belirtilir²·³. Bu durum, tasavvufî metinlerin derinliğini ve farklı dillerle açıklanma ihtiyacını ortaya koyar. Ahadiyyet, Hakk'ın zâtî bir mertebesi iken, Mir'at-ül İrfân ve Şerhi bu zâtî mertebeye ve diğer tasavvufî hakîkatlere ulaşma ve onları ifade etme yollarını, yani tasavvufî hermenötiği temsil eder.