Ahmed Avni Konuk Âdemiyye Fassı'nı nasıl yorumlar?

Ahmed Avni Konuk, Fusûsu'l-Hikem şarihi olarak tanınan önemli bir modern dönem tasavvuf âlimidir¹. Konuk'un Âdemiyye Fassı'na yaklaşımı, özellikle İbrahim Fassı'nı şerhederken atıfta bulunduğu bir beyit üzerinden şekillenir: "Senin ortaya çıkışın benimledir; benim varlığım da Sendendir. Eğer ben olmasaydım, Sen görünmezdin; ve eğer Sen olmasaydın, ben var olmazdım"². Bu beyit, Hakk'ın zâtının ve sıfatlarının âlemde tecellî etmesi için Âdem'in bir ayna, bir mazhar olduğunu ifade eder.

Tasavvufî vücud bahsinde, Hakk'ın varlığı lâ-taayyün (gayb-ı mutlak) mertebesinden sonra ahadiyyet ve vâhidiyyet mertebelerinde taayyün eder. Ahadiyyet, Hakk'ın hiçbir nispet kabul etmeyen sırf tekliği iken, vâhidiyyet esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu, kesretin menşei olan teklik mertebesidir. Âdem, bu vâhidiyyet mertebesinde Hakk'ın ilminde sâbit olan a'yân-ı sâbitenin (eşyanın ezelî mahiyetleri) en kâmil tecellîsidir. Dolayısıyla, Âdem'in varlığı, Hakk'ın esmâ ve sıfatlarının zâhir olmasına vesile olur. Eğer Âdem (insan-ı kâmil) olmasaydı, Hakk'ın kemâl sıfatları âlemde görünmez, idrâk edilemezdi. Aynı şekilde, Hakk'ın varlığı olmasaydı, Âdem'in de var olması mümkün olmazdı. Bu karşılıklı bağımlılık, Hakk'ın zâtının ve sıfatlarının âlemdeki zuhûrunun Âdem üzerinden gerçekleştiğini gösterir. Konuk'un şerhleri, bu derin ilişkiyi açıklayarak, Âdem'in halkının hikmetini ve kâinattaki merkezi konumunu ortaya koyar.