Ahmed Avni Konuk'un Âdemiyye Fassı şerhinde özgün noktası nedir?

Ahmed Avni Konuk, Fusûsu'l-Hikem şerhinde Âdemiyye Fassı'nı, Hz. Âdem'in halîfelik vasfı etrafında şekillendirir. Lugat anlamı "ardından gelen, vekîl" olan halîfe kavramı, tasavvufta insanın Hak'tan aldığı emâneti taşıma vasfını ifade eder. Konuk, Bakara Sûresi'ndeki "innî câilun fi'l-ardı halîfeh" (yeryüzünde bir halîfe yaratacağım) ayetini, ilâhî esmânın câmî bir mahalde, yani Âdem'de zuhûrunun bir beyânı olarak ele alır.

Bu bağlamda, halîfe kendi başına müstakil bir vücud sahibi değildir; bilakis, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Âdem'in tüm esmâyı kabule müsait câmî bir mahalle sahip olması, onun halîfeliğinin özünü oluşturur. Esmâ'ya nispetle halîfe, esmânın aynasıdır; ayna kendi başına bir vücud iddia etmez, ancak mücellâ olduğu ölçüde aksedeni gösterir. İsra Sûresi 70. ayette geçen "biz Âdemoğlunu kerîm kıldık" ifadesi, bu kerâmetin emanete ehliyet mânâsında olduğunu vurgular.

İbn Arabî'nin Âdemiyye Fassı'nda serdettiği gibi, halîfelik, esmânın talep ettiği zuhûr mahallinin doldurulmasıdır. Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilâfet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkîki ise insân-ı kâmili getirir. Konuk'un şerhinde, Terzibaba çizgisinde halîfelik üç merhalede yaşanır: önce nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), sonra Hak'ın hilâfet emânetini izhâra mahal olması (tecellî), nihâyetinde "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğin yaşanmasıdır. Konuk, Harakānî'ye ait "Bu heykel-i âdem oldu perde / Biz kıblesiyiz bütün sücûdun" sözünü Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde çeşitli vesilelerle aktararak izah etmiştir³. Bu da onun Âdem'in halîfelik vasfına verdiği önemi gösterir.