Ahmed Avni Konuk'un Enel-Hakk kavramına yaklaşımı nasıldır?

Verilen kaynaklarda Ahmed Avni Konuk'un Enel-Hakk kavramına özel ve doğrudan bir şerhi veya yorumu bulunmamaktadır. Ancak, Konuk'un tasavvufî eserlere, özellikle de İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'ine şerhler yazmış olması¹, onun bu tür derin tasavvufî konulara vâkıf olduğunu göstermektedir. Enel-Hakk, tasavvufta sâlikin kendi vücudundan tamamen fânî olup Hak ile kâim olduğu "fenâ fillâh" hâlini beyân eden bir ifadedir. Bu hâl, hadîs-i kudsîdeki "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum" düsturuyla açıklanır. Konuk'un şerhlerinde "vücûd-ı mutlak"ın tecellî-i celâlîsinden bahsetmesi² ve insân-ı kâmilin ilâhî isimlerin küllîsinin zâhir olduğu bir mahal olduğunu belirtmesi³, onun bu tür tecellî ve fenâ hâllerine dair bir anlayışa sahip olduğunu düşündürmektedir. Enel-Hakk'ın Muhammediyye Fassı'nın 'mahbûbiyyet' bahsiyle ilişkili olması ve Konuk'un Fusûsu'l-Hikem şarihi olması, onun bu fassın içeriğine dair yorumlarının Enel-Hakk'ın tasavvufî mertebesini aydınlatabileceğini ima eder. Nitekim, Konuk'un "insân-ı kâmil melik-i hakîkînin hazâini esmâiyyesi üzerine mevzû’ mührü mesabesinde ve ismi-i câmi’in mahall-i nakşı olduğundan, sûret-i ilâhiyyede mevcûd olan esmânın küllîsi bu neşet-i insâniyyede zâhir oldu"³ şeklindeki ifadesi, ilâhî isimlerin insan-ı kâmilde tecellî etmesiyle ilgili olup, bu durum Enel-Hakk'ın sekr ehli yorumuyla paralellik arz edebilir. Bu yorumda, "Enel-Hakk" diyenin aslında Hak olduğu, fenâ ehlinde Hak'ın konuştuğu belirtilir.