Allah her şeyi takdir ettiyse kul fiillerinden sorumlu mudur?

Tasavvufî anlayışta, Allah'ın her şeyi takdir etmesi ile kulun fiillerinden sorumlu olması meselesi, farklı mertebelerde ele alınır. Hakikat mertebesinde, "Lâ fâile illallâh" ilkesi geçerlidir; yani tüm fiillerin hakiki fâili Allah'tır ve kulların fiilleri de hakikatte O'nun fiilidir¹. Sâffât Sûresi 37/96'daki "Sizi de amellerinizi de Allah halk etti" ayeti bu hakikati destekler¹. Bu mertebede, Allah'ın bilmesi, dışarıdan bir seyirci gibi değil, her fiilin hakiki fâili olarak bilmesidir¹.

Ancak şeriat mertebesinde ve şehadet âleminde durum farklıdır. Bu mertebede fiil ve amel kula nispet edilir ve kişi yaptığından sorumludur¹. Allah'ın ezelî ilmi ve takdiri, kulun cüz'î iradesini ve sorumluluğunu ortadan kaldırmaz². Kul, kendi kesbi (tercih ve kazanımı) ile fiillerini meydana getirir ve bu fiiller ilâhî takdirle buluşur². "Kul tedbir eder; Yüce Allah takdir eder" sözü bu durumu açıklar; ilâhî takdirden haberdar olan kimse, kendi tedbirleriyle gönlü hoş olmaz³.

Bazı görüşlere göre, Allah ezelde hiçbir şey yaratmamıştır, kullar fiillerini kendileri meydana getirir ve bu fiillerinde serbesttirler⁴. Bu görüşe göre kul müstakildir ve sorumludur⁴. Ancak genel tasavvufî anlayış, hayır ve şerrin ilâhî iradeden geldiğini kabul ederken⁵, şeriatın kulun mutluluğu için ilâhî emirlerle geldiğini ve kulun bu emirlere boyun eğmesinde mutluluğun olduğunu belirtir⁶. Resûller ve vârisler, kulun kötü fiillerini şeriatle reddederler; zira eğer ilâhî iradeye hizmet etselerdi, hayır ve şer ilâhî iradenin bir parçası olduğu için bu fiilleri reddetmezlerdi⁵.

Sonuç olarak, "Hayrihi ve şerrihi minallahiteala" denilse de, zahirde şerri meydana getiren Hakk olsa da, tatbik edicisi kul olduğu için kul sorumludur⁷. Bu, kulun kendi hakikatlerinin gerektirdiği şeyi söylemesi ve yapmasıyla ilişkilidir; Allah zorla kimseyi kâfir olarak takdir etmemiş ve zulmetmemiştir⁸. Kulun fiilleri, onun "din"i inşa etmesidir ve bu fiillerle mutlu olur⁹.