A'maiyyet kavramının sâlikteki işleyişi nedir?
A'maiyyet kavramının sâlikteki işleyişi, Hakk'ın mutlak bilinmezlik ve taayyünsüzlük mertebesi olan A'maiyyet'in, sâlikin kendi vehmedilmiş varlığını ve benliğini terk ederek yokluk işleyişine girmesiyle idrak edilmesidir. Bu idrak, sâlikin Hakk'ın zâtını sıfat ve isimleriyle birlikte izafî varlıklar âleminde müşâhede etmesini sağlar¹. A'maiyyet, Hakk'ın hiçbir nispet, sıfat, isim veya vasıf kabul etmediği, "gayb-ı gayb" olarak nitelenen, ahadiyyetten önceki mertebedir. Sâlikin bu mertebeye yönelik işleyişi, kendi varlığından fânî olarak Hakk'ın mutlak tevhîdine ulaşma çabasıdır.
Detaylı cevap
A'maiyyet, tasavvufta Hakk'ın lâ-taayyün mertebesi olarak tanımlanır; yani hiçbir nispet, sıfat, isim veya vasıf kabul etmeyen, mutlak bilinmezlik halidir. Bu mertebe, "gayb-ı gayb" veya "sırf zât" isimleriyle de anılır ve ahadiyyetten önce gelir. Sâlikin A'maiyyet'i idrak etme işleyişi, öncelikle kendi vehmedilmiş varlığını ve benliğini terk etmesiyle başlar. Bu terk ediş, "yokluk işleyiş yerine gir" ifadesiyle anlatılır¹. Sâlik, bu yokluk halini deneyimleyerek, vehmedilmiş suretlerin varlığını ortadan kaldırır. Bu sayede, izafî varlıklar âleminde Hakk'ın zâtını sıfat ve isimleriyle birlikte müşâhede etme imkânı bulur¹. A'maiyyet mertebesinde, dışta hiçbir mertebe yoktur; bütün mertebeler bâtındadır ve mertebelerin kendilerinden dahi haberleri yoktur². Hakk'ın "gizli hazine iken kendini zuhura çıkarmayı dilemesi" A'maiyyet'ten Ahadiyyet'e geçişi ifade eder². Sâlikin bu işleyişi, Hakk'ın mutlak tevhîdine ulaşma yolunda, kendi kesretinden fânî olarak Hakk'ın birliğini idrak etme çabasıdır. Bu süreçte sâlik, "tekliğe doğru kanat çırpmış, kesret fena'ya ulaşmıştır"³. Bu, Hakk'ın iradesine teslimiyet ve tevekkül ile gerçekleşen bir nefs terbiyesi ve hakikate yürüyüş yoludur⁴.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3 · s.4825“Böyle olunca, vehmedilmiş varlığını ve benliğini bırakıp, yokluk işleyiş yerine gir ve vehmedilmiş suretlerin varlığını kaldır ki, hem sanatı hem de sanatçıyı b”Oku
- 2Fâtiha Sûresi · s.73“Rahmân: Mertebeler itibariyle, “A’maiyyet”, “Ahadiyyet”, “Ulûhiyyet” ve “Vahidiyyet” ten sonra gelen mertebenin adıdır. Rahmâniyyet: İsimlerin ve Sıfatların ger”Oku
- 3Bir Hikâye, Birçok Yorum · s.5“İmân eden ve edilen ki, kurtuluş reçetesinin başlangıdır. (2) Ve amilus salihâti:kurgusu C.Hakk’dan, işleyişi kuldan olan fiillerdir. Tekliğe doğru kanat çırpıl”Oku
- 4Ra'd Sûresi · s.81“Varlıkların birbirine bağımlılığı, döngüsel işleyişi ve düzenli akışı, yalnızca fiziksel bir sistem değil; ilâhî hikmetin bir tezahürüdür . Her şeyin yerli yeri”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.