Ârif nasıl gerçekleşir?

Ârifliğin gerçekleşmesi, tasavvufî sülûkun belirli aşamalarını katetmekle mümkündür. Öncelikle, ârif, lugatte "tanıyan, bilen, irfân sahibi" anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin Hak'ı tanıma makâmına ulaşmış hâlidir. Bu, "men arefe nefsehû fa-kad arefe rabbeh" (kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır) hadîs-i şerîfiyle temellenir. Ârif, âlimden farklıdır; âlim bilgi sahibiyken, ârif mârifet sahibidir. Bilgi öğrenilirken, mârifet müşâhede ile gelir.

Ârifliğe giden yol, nefs mertebelerinin aşılmasıyla kat edilir. Yedi nefs mertebesi (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râdıye, Mardiyye, Sâfiye/Kâmile) bu sürecin basamaklarıdır. Her hâl, belli bir mertebede zuhûr eder ve bir alt mertebenin zulmeti aşılmadan üstteki hâl yaşanmaz. Örneğin, nefs-i emmâre mertebesinde şehvet, gazab, kibir gibi kötü sıfatlar hâkimken, bu mertebenin aşılması için tevbe-i nasûh ve mürşid-i kâmile teslimiyet şarttır.

Ârif, ruhunun gözleriyle Kur'ân'da sıfatların güzelliklerini temaşa eder ve ulûhiyyet ilimlerinin derin sırları kendisine açılır. Âlemde tecellî eden her hakikati, âyetlerin bir tefsiri olarak okur ve bu manaları kendi varlığında yaşar¹. Kalbini mâsivâdan arındırmış, hakikati "cem" ve "fark" tecellîleri içinde müşâhede eden ârif, suretlerin perdesini aralayarak her taayyünde Hakk'ın tecellisini görür ve lafızların ötesine geçerek ilâhî manalara nüfuz eder¹. Bu durum, ârifin dünyada uhrevî oluşumdan perdelenmiş olarak bulunmasıyla gerçekleşir; zira Yüce Allah onları kendi içlerinde uhrevî oluşuma dönüştürmüştür³. Muhakkik ârif, "ev edna: yahut daha yakın" makamını geçtiğinde, daireyi ikiye bölen çizgi ortadan kalkar ve tam bir cem hâli meydana gelir⁴·⁵. Ârif, çoklukta birliği müşâhede eder ve bu hâl, onun nâmahremlerden örtünmesini bedensel hâlleri sebebiyle gerçekleştirir².