Ârifi yaşamak için günlük amelî tertîb nasıl olmalıdır?

Ârifi yaşamak, tasavvufta sâlikin mârifet makâmına ulaşmış hâlini günlük hayatına yansıtması demektir. Bu yaşayış, dört temel eksende bir tertîb üzere olmalıdır: niyet, fiil, hâl ve mârifet.

Niyet ekseninde işleyiş: Ârif için her düşünce bir "kazanç" olarak kalbe yazılır; bu nedenle kalbi arındırmak ve niyeti saflaştırmak, zâhirî ameller kadar önemlidir¹. Sâlik, her amele başlamadan önce kalbini Allah'a yöneltir; bu, kavramın kalpte tohum olarak ekilmesidir.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyet, uzuvlara intikâl ederek amel hâline gelir. Ârif, günlük hayatında belirli bir tertîb ve nesak üzere olmalıdır; zira Allah'ın kitabında hiçbir şey tertibsiz değildir³. Bu fiilî tertîb, mürşid tarafından verilen günlük virdleri düzenli olarak okumayı içerebilir. Örneğin, her gün en az bir yaprak Kur'ân-ı Kerim'i mealiyle birlikte sesli okumak ve tefekkür etmek bu tertîbin bir parçasıdır⁴.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli amel, kalpte hâller bırakır. Ârif, Hak ile müşahede hâlinde yaşar ve ben öznesiyle Hak'tan ayrı olmanın gaflet olduğunu idrak eder. Bu müşahede hâli içinde "Biz"liğe ulaşarak Hak ile bir olmayı hedefler². Bu hâl, sâlikin Hak'la birlikte olma hâli olan huşû namazına benzer.

Mârifet ekseninde işleyiş: Ârif, mârifet ehli olup, Hak'ı tanıma makâmına erişmiş kimsedir. Bu makâmda, Hakikatin ta kendisiyle yaşamak olan hakkel yakîn mertebesine ulaşılır (Hakkel Yakin). Ârif, kendi vücuduna ibretle bakarak mânâ yönünden ve gönül âleminde yükselir⁵. Bu mârifet, insân-ı kâmil bir mürşidin tertîbi ile itidalli kılınır; zira hakikat talibinin kendi fikriyle amel ve mücâhedesi ya haddinden fazla ya da eksik olabilir⁶. Âriflerin huzurunda tevazu ile hizmet etmek, Hak'tan gafil olan avamın yanında refah içinde yaşamaktan daha hayırlıdır⁷.