Arş kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?
Arş kavramı, verilen kaynaklarda doğrudan belirli bir Fass ile ilişkilendirilmemiştir. Ancak, tasavvufî metinlerde arş, ilahi hükümranlığın sembolik mertebesi ve en üst âlem olarak tanımlanır (Arş). Bireysel olarak ise insanın aklı ve başı arş olarak kabul edilir¹. Gülşen-i Râz ve Şerhi'nde kalbin arşın merkezi olduğu ve arşın kalp etrafında döndüğü belirtilerek², akl-ı evvel olan insanın gerçek varlığının arşın üstünde olduğu vurgulanır³·⁴.
Detaylı cevap
Arş, lugatte taht, köşk, gölgelik, çardak, tavan ve çatı gibi anlamlara gelir; aynı zamanda mülk ve ulviyet, yükseklik mânâlarını da içerir⁵. Tasavvufta ise ilahi hükümranlığın sembolik mertebesi ve en yüce âlem olarak kabul edilir⁶.
Arş kavramı, farklı mertebelerde ele alınır:
Birinci mertebe küllî arştır: Bu, bütün âlemleri kaplayan azamet menşei olan "Arş-ı Azam"dır⁷. Rahman'ın arş üzerine istivâ etmesi (Taha Sûresi, 5. Ayet) bu küllî hükümranlığı ifade eder ve "istivâ etti" kelimesi içten ve dıştan kaplama mânâsına gelir⁸.
İkinci mertebe bireysel arştır: İnsanın varlığındaki arş, onun başı ve aklıdır; yani insanın çatısıdır¹. Bu bağlamda, "Zül Arş" (Arşın sahibi) ifadesiyle, her insanın kendi arşının sahibi olduğu belirtilir⁸.
Üçüncü mertebe kalbî arştır: Tasavvufta kalbin arş ile özel bir münasebeti vardır. Kalp, bütün âlemi kaplamış olan arşın merkezi gibidir ve arş, kalbin çevresinde döner². Gönül âlemi, arşı da kaplamıştır ve arşın üstü gönül âlemi olarak nitelendirilir⁹. Akl-ı evvel olan kişinin etrafında arş döner; kişinin gerçek varlığı akl-ı evvelden geldiği için, insanın yeri arşın üstüdür. Arşın altına geçildiğinde birimselliğe düşülürken, arşın üstüne çıkıldığında gerçek varlığa bürünülür³·⁴.
Verilen kaynaklarda arş kavramı, İsmail Fassı veya başka belirli bir Fass ile doğrudan ilişkilendirilmemiştir. Ancak, arşın Rabb'ının, hakkıyla kendini idrak eden ve anlayan bir mahalde tecelli edeceği belirtilerek, bu tecellinin kişinin kendi içindeki dengeyi kurmasıyla mümkün olacağı ifade edilir⁷.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Kıyâmet Sûresi, s. 67“------------------- “ Keennehü “ açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın arşına nazar ediy”Oku
- 2Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s. 59“O ulu arş, iki cihanı nasıl kaplamış! Neden ona arş dediler? İnsanın kalbi ile ne münasebeti var? Neden arş da daima dönmekte, kalp de… Neden bir lahza bile du”Oku
- 3Gülşen-i Râz ve Şerhi (1), s. 33“Gerçek varlığı aklı evvelden gelen aklı evvel olan kişinin etrâfında arş dönmektedir yâni aslında bizim yerimiz arşın üstüdür altı değildir. Arşın altına geçild”Oku
- 4Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s. 61“Ey derviş, arş aşağı yukarı bir gün, bir gece içinde senin etrafında bir kere döner. İşte aklı evvel olan sen, kişi... Çünkü kişinin gerçek varlığı aklı evvelde”Oku
- 5Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi, s. 167“Dolayısıyla (نجد ) NECD makamı ( ﻋﺮش ) ARŞ’tır. ( ﻋﺮش ) ARŞ hakkında kısaca bilgi verelim; Arş; sözlükte taht, köşk, gölgelik, çardak, tavan, çatı gibi ma’nâlar”Oku
- 6Mesnevî Cilt 6 · Beyit 3647 (s. 331)“Sessizdirler ve onların tekrar eden çığlıkları, onların yârinin arşına ve tahtına kadar gider. Hak âşıkları görünüşte sessiz bir haldedirler; ve fakat onların i”Oku
- 7İnsân-ı Kâmil (Cilt 1), s. 57“İşte o zaman: Arşın Rabbı bu evde oldu… Ayar tam ise arşın Rabbı oraya gelir. Aksi halde gelmez, gelemez yani hem gelemez, hem gelmez. Neden gelmez, çünkü orada”Oku
- 8Bürûc Sûresi, s. 82““Zül Arş” Arşın sahibidir. Bizlerinde Arşımız başımızdır. Taha sûresi 5. Âyette; الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى {طه/5} “ Er rahmânu alel arşistevâ.” Rahmâ”Oku
- 9Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s. 60“Kalp ve gönül kelimesinin altında ifade edilen melekut alemi ve madde alemi arşın altı oluyor. Gönül alemi arşı da kaplamıştır. Yani arşın üstü gönül alemi oluy”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.