Arş'ın Süleymâniyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Süleymâniyye Fassı'nda Arş, tasavvufî bir derinlikle ele alınır ve fiziksel bir mekân olmaktan ziyade, ilâhî bir sırrın ve hakikatin sembolü olarak konumlandırılır. Fass'a göre, "Arş'ın yokluğundan, yani zamanın yokluğundan bahsettiğimiz gibi, bu da böyledir"¹. Bu ifade, Arş'ın zaman kavramının ötesinde bir varlık mertebesine işaret ettiğini gösterir. Zamanın yokluğu, ilâhî halkın başlangıçsız ve sonsuz oluşuyla, yani ezelî ve ebedî oluşuyla ilişkilendirilir. Bu tür bir idrak, herkesin ulaşabileceği bir seviye değildir; "Hiç kimse bunu bilemez, ancak onu bilenler hariç"¹ denilerek, bu bilginin özel bir keşif ve ma'rifet gerektirdiği belirtilir.

Cenâb-ı Hakk'ın "Aksine, onlar benim halkımdan bir şüphe içindedirler" sözü, Arş'ın bu zaman ötesi ve halk sırrını idrak edemeyenlerin durumunu açıklar. Bu kişiler, ilâhî halkın sürekli yenilenen ve zamanla sınırlı olmayan mahiyetini kavrayamazlar. Onlar için "yeni bir şey görmezler ve onlara bir vakit geçmez"¹. Bu durum, Arş'ın sadece bir mekân değil, aynı zamanda ilâhî kudretin ve halkın tecellî ettiği, zamanın ve mekânın ötesindeki bir hakikat olduğunu gösterir. Tasavvufta Arş, aynı zamanda kalbin ilâhî tecellîgâhı olarak da kabul edilir; "Kalp Arş'ın sırrını taşıyan yegâne mekândır"². Bu bağlamda Süleymâniyye Fassı, Arş'ı zamanın ötesindeki ilâhî sırların ve halkın tecellî ettiği bir mertebe olarak ele alarak, sâlikin bu derin hakikatleri idrak etme yolculuğuna ışık tutar.