Aynel-yakîn ve Hakke'l-yakîn'i karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Aynel-yakîn ve Hakke'l-yakîn, tasavvuftaki yakîn mertebelerinin ikinci ve üçüncü basamaklarıdır. İlme'l-yakîn (bilgi yoluyla kesin inanma) ile başlayan bu yolculukta, aynel-yakîn "görerek kesin inanma"⁴ veya "hakikati hissederek, duyarak görerek yaşama"² olarak tanımlanır. Bu hâl, ateşin bizzat kendisini ve alevini görmek gibidir¹. Sâlik bu mertebede hakikati uzaktan da olsa müşâhede eder. Ancak Hakke'l-yakîn, yakînin en üst kademesi olup, "hakikatle tahakkuk etme hâlinin zuhuru"² veya "kişinin beşerî vasıflarından tamamen sıyrılıp kendisini artık Hakk olarak müşâhede etmesi"³ anlamına gelir. Bu, ateşe yaklaşıp sıcaklığını hissetmek, hatta ateşle birleşmek gibidir.

Bu iki mertebeyi karıştırmak, sâlikin henüz aynel-yakîn düzeyinde, yani hakikati dışarıdan gözlemleme ve görme aşamasındayken, kendisini Hakke'l-yakîn mertebesine ulaşmış, yani Hak ile birleşmiş sanmasına yol açar. Özün Özü ve Sırrın Sırrı'nda belirtildiği gibi, Hakke'l-yakîn müşahedesi "çok daha sonra ve neticeye geliştir" ve "çıktıktan sonra iniştir"⁵. Bu ayrımı yapamamak, sâlikin mânevî seyrini tamamlamadan duraklamasına, hakikatin tam idrakine ulaşamamasına ve "ben" kelimesini kullanırken kendi benliğini Hak ile karıştırmasına neden olabilir. Zira Hakke'l-yakînde sâlik "ben" derken aslında Hakk'ı kasteder, çünkü kendi benliği fenâ olmuştur. Bu karışıklık, sâlikin henüz "ef'âl mertebesinde olanlara şifre" olan hakikatleri⁶ tam olarak çözdüğünü zannetmesine ve böylece mânevî ilerlemesinde ciddi bir yanılgıya düşmesine sebep olur.