Bakara 30 ayeti Âdemiyye Fassı'nda nasıl okunur?

Bakara 30'daki halifeliğin özü, Âdem'in tüm Esmâ'yı kabule müsait câmî bir mahalle sahip olmasıdır. Bu câmîlik, insanın Allah'ın bütün isimlerini taşıyacak bir mahal olması anlamına gelir ki, bu durum Ahzâb 72'deki "Emânet Âyeti" ile de ilişkilendirilir; zira tasavvufî yoruma göre emânet, "esmâ-i ilâhiyye'nin câmî mahalliyeti"dir. Bakara 31'deki "allemehu'l-esmâ'e küllehâ" (ona bütün isimleri öğretti) ayeti de bu câmîliğin delilidir¹. Âdemiyye Fassı'nda İbn Arabî, halifeliğin Esmâ'nın talep ettiği zuhur mahallinin doldurulması olduğunu belirtir; Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilafet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkiki ise insân-ı kâmili ortaya çıkarır. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücut sahibi değil, Halîk'ın zuhuruna ayna olan bir mahaldir; ayna kendi başına bir vücut iddia etmez, mücellâ olduğu ölçüde aksedeni gösterir. Terzibaba çizgisinde halifelik, sâlikin nefsinin hilafetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayan etmesidir. Bu süreç, nefsin hilafet iddiasından soyutlanması (tezkiye), Hak'ın hilafet emanetini izhara mahal olması (tecelli) ve nihayetinde "halife" ile "müstahlif" arasında perdesizliğin yaşanması merhalelerini içerir.