Basîret kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Basîret, tasavvufî terminolojide kalbin gözü olarak tanımlanır ve zâhirî duyuların ötesindeki hakikatleri idrâk etme yeteneğidir³. Bu, kalbin eşyanın ardındaki esmâî tecellîleri ve Hakk ile olan bağını görmesini sağlar. Kur'ân-ı Kerîm'de Yûsuf Sûresi 108. âyetinde geçen "ene ve men ittebeanî alâ basîretin" (ben ve bana uyanlar basîret üzeredir) ifadesi, basîretin önemini vurgular. Kalp, ilâhî tecellîlerin merkezi olarak kabul edilir; nitekim Hadîs-i Kudsî'de "Beni yere göğe sığdıramadım, mü'min kulumun kalbine sığdırdım" buyrulmuştur. Bu durum, kalbin bütün esmânın tecellî alanı olduğunu gösterir; arındırılmış bir kalp, Hakk'ın aynası hâline gelir ve bütün isimler yerli yerinde tecellî eder¹.

Basîret, dört kademede yaşanır. Birinci kademe, ferâset olarak basîrettir; sâlikin günlük olaylarda Hakk'ın tedbîrini sezmesi ve kalbinde ilhâmî işâretler hissetmesidir. "Mü'minin ferâsetinden sakının, çünkü o Allah'ın nûruyla bakar" hadîsi bu kademeyi açıklar. İkinci kademe, keşfî basîrettir; sâlikin nefs perdesi inceldiğinde gaybî hakikatleri, başkalarının iç hâllerini ve kâinattaki esmâî tecellîleri görmeye başlamasıdır. Bu kademe, ilm-i ledünnî ile bağlantılıdır⁴. Üçüncü kademe, rü'yet-i kalbiyyedir; sâlikin Hakk'ı kendi kalbinde, isimleriyle ve sıfatlarıyla müşâhede etmesidir. Burada basîret bir 'âlet' olmaktan çıkar, kalbin kendisi Hakk'a dönük olur ve gördüğü Hakk'tır. Dördüncü kademe ise rü'yet-i ayniyyedir; basîretin de fânî olduğu makamdır, sâlik artık görmez, gören Hakk'tır. Bu mertebeler, basîretin kalpteki derinleşen tecellîlerini gösterir. Kalp, Hakk'ın Rahmânî sıfatlarının tecellîsine arş kılındığında, ilâhî sıfatların mazharı olarak rûhun da üstünde bir dereceye yükselir⁵.