Basîret kelimesinin tasavvuftaki anlamı nedir?

Basîret, lugatte 'ferâset, derin görüş, kalbin gözü' anlamına gelir. Tasavvufî terminolojide ise, zâhir gözünün algılayamadığı hakikatleri, eşyanın ardındaki esmâî tecellîyi ve Hak ile olan bağını idrâk etme melekesidir. Bu, kalbin görme gücüdür ve hakiki bilginin, yani ma'rifetin ön kapısıdır⁴. Kur'ân-ı Kerîm'de Yûsuf Sûresi'nin 108. ayetinde geçen "ene ve men ittebeanî alâ basîretin" (ben ve bana uyanlar basîret üzeredir) ifadesi, basîret kavramının asîl dayanağını oluşturur.

Basîret, tasavvufta dört kademede yaşanır. Birinci kademe, sâlikin günlük olaylarda Hak'ın tedbîrini sezmesi ve kalbinde ilhâmî işâretler hissetmesiyle ortaya çıkan ferâset hâlidir. Hadîs-i şerîfteki "mü'minin ferâsetinden sakının, çünkü o Allah'ın nûruyla bakar" (Tirmizî) bu kademenin temelini oluşturur. İkinci kademe, sâlikin nefs perdesi inceldiğinde gaybî hakikatleri, başkalarının iç hâllerini ve kâinattaki esmâî tecellîleri görmeye başlamasıdır. Bu kademe, Kehf Sûresi'nin 65. ayetinde Hızır'a verilen "ve allemnâhu min ledünnâ ilmâ" (kendi katımızdan ilim öğrettik) ifadesiyle bağlantılı olan ilm-i ledünnî ile ilişkilidir. Üçüncü kademe, sâlikin Hak'ı kendi kalbinde, isimleriyle ve sıfatlarıyla müşâhede etmesidir. Bu makamda basîret artık bir 'âlet' olmaktan çıkar, kalbin kendisi Hak'a dönük bir ayna hâline gelir. Dördüncü kademe ise rü'yet-i ayniyye olup, basîretin de fânî olduğu, görenin artık sâlik değil, Hak olduğu makamdır.

Basîret gözü, dünyada bâtınî olan ilâhî tecellîyi görmeyi sağlar; kıyâmette ise bu tecellî zâhir olur ve herkes tarafından müşâhede edilir¹. Ancak Allah Teâlâ, âlemdeki her mümkün varlığın kendi özünde işin ne üzerine sabit olduğunu idrak etmesi için herkesin basîret gözünü açmamıştır; bu sebeple bazısı âlim, bazısı câhildir⁵. Basîret gözü açık olanlar, çekilen bir şeye mutlaka bir çekici gerektiğini görürler; basîret gözü olmayan gafillerden ise bu hakikat gizlidir². Tasavvufta basîret, kalbin idrâk etme gücü ve hakiki bilgiyi gören iç görüştür⁶. Bu, ilâhî olanı beşerî kelimelerle anlatmanın zorluğunu ortaya koyan, yaşanarak elde edilen bir tecrübedir⁷.