Bâtın nedir?

Bâtın kavramı tasavvufta çok yönlü bir anlam taşır. İlk olarak, el-Bâtın ismiyle Allah'ın esmâ-i ilâhiyyesinden biridir; gizli olanı, eşyanın ötesindeki fıtrî hakikati ifade eder. İkinci olarak, bâtın eşyanın iç hakikatidir; yani âlem-i bâtın veya âlem-i melekût olarak adlandırılan yaratılmış varlığın görünmeyen ruhânî yapısıdır. Her şeyin bâtını vardır ve bu bâtın zuhura sebeptir². Fiilin bâtını isim, ismin bâtını sıfat, sıfatın bâtını ise zâttır; bu silsilede Hak Zâtı "bâtınların bâtını" olur¹.

Üçüncü olarak, bâtın insanın iç hayatını, kalbini, niyetini ve mahremiyetini kapsar. Bakara Sûresi 235. ayetindeki "Allah kalplerinizdekini bilir" ifadesi bu yönü destekler. İnsan, zâhir ve bâtın âlem arasında bir köprüdür; zâhiri zâhir âleme intibak ederken, bâtını bâtın âlemle irtibat kurar³. Bu irtibat, "havas-ı hamse-i bâtıne" denilen beş bâtınî duyu (görmenin, işitmenin, koklamanın, dokunmanın, tatmanın bâtını) aracılığıyla kurulur ve gayb âlemini idrak etmeyi sağlar³.

Dördüncü olarak, bâtın, ayet ve hadislerin iç anlamına işaret eder; bu da te'vîl ve işâret ilminin alanıdır. Kur'an'ın zâhiri olduğu gibi bâtını da vardır ve bu bâtının da bâtınları bulunur. Ancak, tevhid hakikatine dayanan bâtın, aslî ve muhkem bâtındır; kişilerin hayallerinde ürettikleri bâtın zannettikleri şeyler ise tehlikeli olabilir⁴. Hak, âlemler zuhura geldiğinde bâtın olmuştur ve kulun vücudunda bâtın olarak bulunur⁵. Her ortaya çıkışta görünen suretlerin bâtınları vardır ve hepsinde görünen Hak'tır⁶.