Besmele kavramının sâlikteki işleyişi nedir?

Besmele kavramının sâlikteki işleyişi, tasavvufî sülûkun temelini oluşturan dört eksende derinlemesine bir anlam kazanır.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, herhangi bir amele başlamadan önce kalbini Besmele ile Allah'a yöneltir. Besmele, "Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla" anlamına gelir. Bu, sâlikin her eylemini Allah'ın adıyla başlatma niyetini ifade eder ve kalbin Hak ile mütâbık kılınmasını sağlar. Besmele, "bütün amellerin kapısı" olarak kabul edildiğinden, sâlikin niyetini bu kapıdan geçirmesi, o işin ilahî rızaya uygunluğunu hedefler.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyetin uzuvlara intikal etmesiyle Besmele, sâlikin fiillerinde tezahür eder. Hadîs-i şerîfte belirtildiği gibi, "besmele ile başlanmayan mühim her iş kesiktir". Bu nedenle sâlik, günlük hayatındaki her işe, ibadetlere, hatta kurban kesmeye dahi Besmele ile başlar². Bu fiilî uygulama, işlerin bereketlenmesine ve ilahî rahmetle kuşatılmasına vesile olur.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli Besmele zikri ve onunla amel etme, sâlikin kalbinde belirli hâllerin zuhur etmesine yol açar. Besmele, "kâinatın açılış kelimesi" ve "vücudun kendisi" olarak, sâlikin kalbinde bir ünsiyet ve sekîne hâli oluşturur. Besmele'nin "Allah ile kurulan başın (abdiyyet ile Ulûhiyyetin) köprüsü" olması¹, sâlikin kalbinde Allah ile sürekli bir bağ hissetmesine ve bu bağın getirdiği huzura ermesine yardımcı olur.

Mârifet ekseninde işleyiş: Besmele'nin hakikatini idrak etmek, sâlikin mârifetini geliştirir. Besmele, "âlemlerin anahtarı" ve "İnsan-ı Kâmil'in ma'nâ âlemindeki ifadesi" olarak¹, sâlike kâinatın ve İnsan-ı Kâmil'in sırlarını açar. "İnsan, Besmele-i Şerife'nin sureti üzeredir" ve "Kur'an'ın kapısını, Allah'ın kapısını, Alemin kapısını ancak suret-i Rahman üzere olan, Besmele (İnsan-ı Kamil) açabilir" ifadeleri³, Besmele'nin mârifetullah yolunda ne denli merkezi bir rol oynadığını gösterir. Bu idrak, sâlikin ilahî hakikatlere vukufiyetini artırır.