Cem ile Fark aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Tasavvufta sâlikin mânevî yolculuğu, Fark-Cem-Cem'-i Fark silsilesi içinde ilerler. Başlangıçta sâlik, Fark makamındadır; bu, kesret âlemini, yani "şu Hak, şu kul, şu dünya, şu âhiret" gibi ayrı taayyünleri algıladığı hâldir. Bu aşamada her şey ayrı ayrı varlıklar olarak görülür. Bu hâle "Fark kablel cem" yani "cemden önceki fark" denir³. Sâlik, bu ilk fark hâlinde kalırsa, yani Cem'e ulaşmadan kesrette takılı kalırsa, bu durum "şirk" olarak nitelendirilir¹.

Sülûkun ilerleyen aşamasında sâlik, Cem makamına ulaşır. Bu mertebede, kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; "her şey aslında Hak'ın tecellîsi" olduğu idrak edilir. Eşya saydamlaşır ve her şeyin ardındaki Hak'ın tecellîsi parlar; "Lâ fâile illâllâh" (bütün fiillerin Hak'tan olduğu) müşâhede edilir. Ancak, Cem makamında kalıp Fark'a geri dönmeyiş, yani sadece Hakk'ın varlığından başka hiçbir varlık göremeyip orada yok hükmünde kalmak "zındıklık" olarak kabul edilir¹. Çünkü bu hâlde olan kişi, Cem hâliyle hallendiği için farkın ne olduğunu bilemez ve Furkan'a müteallik ihbaratı kabul etmez⁴·⁵.

Cem ile Fark'ın buluştuğu makam ise Cem'-i Fark veya Fark ba'del Cem olarak adlandırılır⁶·¹. Bu, vâsıllığın kemâli olup, sâlikin hem vahdeti hem de kesreti bir arada idrak ettiği, "Hak hem birdir hem çoktur" hakikatini müşâhede ettiği makamdır. Hz. Ali'nin ifadesiyle, "Cem ile farkın beraberliği ise Tevhiddir"¹. Bu makamda kâmil insan, hem mutlak Cem makamında her şeyin Hak olduğunu, hem de mutlak Fark makamında Hakk'ın dışında her şeyin halk olduğunu anlar ve bu makamlarda tahakkuk eder⁷. Kur'an'ın hem Cem'i hem de Furkan'ı (Fark'ı) bünyesinde barındırması gibi, kâmil insan da Cem ve Fark'ı birleştirmiş olandır². Bu, sülûkun en yüksek mertebesi olup, kâmilin bu makama inişi bir terakki ve yükseliştir⁸.