Cem kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Cem, tasavvufî sülûkun önemli bir mertebesi olup, sâlikin kesretten vahdete ulaşarak bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması anlamına gelir. Bu tecellînin mahalli ise kalptir. Kalp, tasavvufta bütün esmânın tecellî alanı olarak kabul edilir; orada hem celâl hem de cemâl sıfatları birlikte görünür¹·⁶. Sâlik kalbini arındırdığında, o kalp Hakk'ın aynası hâline gelir ve bütün isimler yerli yerinde tecellî eder¹. Bu durum, kalbin ilâhî sıfatların mazharı olmasıyla gerçekleşir ve kalbi ruhun dahi üstünde bir dereceye yükseltir².

Cem makamında sâlik, dış âlemdeki dağınıklıktan içe doğru toplanır ve her şeyin ardındaki Hakk'ın tecellîsini müşâhede eder. Bu, "lâ fâile illâllâh" (fiil işleyen ancak Allah'tır) hakikatinin kalpte müşâhede edilmesidir. Cem'in en üst mertebesi olan cem'u'l-cem ise, bütün cemlerin bir araya toplandığı, sâlikin hem Hak hem de halk vechiyle zuhûr ettiği kâmil insân makamıdır⁴·⁷. Bu mertebede, ilâhî emirlerin ve nurların kalpten kalbe, latîfeden latîfeye akışı nihayet bulur⁵. Kalpteki bu tecellî, sâlikin kendi iradesiyle değil, Hakk'ın lütfu ve tecellîsiyle zuhûr eden hakikî hilâfet sırrıdır³. Dolayısıyla cem, kalbin arınması ve ilâhî tecellîlere mazhar olmasıyla gerçekleşen, tevhidin yaşantıda tezahür ettiği bir makamdır⁸.