Cem ve Cem'u'l-cem'i birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Cem, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete yönelmesi, tüm esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Bu makâmda sâlik, "şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret" gibi ayrı taayyünlerle algılanan kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; her şeyin Hak'ın tecellîsi olduğunu idrâk eder. Bu hâl, fenâ fillâh'a yakın bir durumdur. Cem'u'l-cem' ise, cem makâmından sonra gelen ve "fark ba'de'l-cem'" olarak da adlandırılan, sülûkun en kâmil mertebesidir². Bu makâmda sâlik, vahdeti kesretle birlikte görür; "Hak hem birdir hem çoktur" anlayışına ulaşır. Bu, bekâ billâh ehlinin makâmıdır; sıfatın Zât'a, Zât'ın da sıfata perde olmadığı bir hâldir¹.

Bu iki makâmı birlikte düşünmek, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserindeki İdrîsiyye Fassı üzerinden daha iyi anlaşılır. Fusûsu'l-Hikem, her biri bir peygamberin temsil ettiği bir hikmeti taşıyan 27 Fass'tan oluşur. İdrîsiyye Fassı, berzah kavramının menşei olarak kabul edilir. Berzah, iki âlem arasındaki ara perde, ne tamamen birinin ne de diğerinin sıfatlarını taşıyan, ikisinin arasında câmi' bir kuşaktır. Tasavvufta berzah, sâlikin nefs ve ruh arasındaki tahavvül anlarını, hâlden makâma geçişlerini ifade eden sülûkî bir katmanı da içerir. Cem ve cem'u'l-cem' makâmları arasındaki geçişler ve bu mertebelerin işleyişi, sâlikin iç dünyasındaki bu berzahî dönüşümlerle yakından ilişkilidir. Sâlik, cem makâmında kesretin saydamlaşarak vahdeti göstermesiyle bir berzah hâli yaşar; cem'u'l-cem'de ise bu berzah hâli kemâle erer ve vahdet ile kesretin bir arada müşâhedesi gerçekleşir. Bu durum, sâlikin halvet ve çileye olan ihtiyacının kalktığı, olgunluğa eriştiği bir makâmı işaret eder².