Cem'in Hûdiyye Fassı'ndaki dayanağı nedir?

Cem, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, yani bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Bu, sülûkun kritik bir geçiş noktasıdır ve öncesinde "fark" (kesret farkındalığı), sonrasında ise "cem'-i fark" (cem ile farkın birleşimi) gelir. Hûdiyye Fassı, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki 27 Fass'tan biridir ve Hûd peygamberin temsil ettiği "Hikmet-i Hûdiyye"yi içerir. Bu Fass'ın temelinde "ahadiyyet-i rubûbiyyet" (Rablık birliği) bulunur¹·²·³. İbn Arabî, Yûsuf Fassı'nın sonunda "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye"yi (ilâhî isimler birliği) zikrettikten sonra, Hûdiyye Fassı'nda "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i açıklamıştır¹.

Cem makamında sâlik, eşyanın ardındaki Hak tecellîsini müşâhede eder ve bütün fiillerin Hak'tan olduğunu idrâk eder. Bu, "Lâ fâile illâllâh" (Allah'tan başka fâil yoktur) hakikatinin zevk edilmesidir. "Ahadiyyet-i rubûbiyyet" ise, Rablık sıfatının birliğini ve tüm varlık üzerindeki tasarrufun tek bir kaynaktan olduğunu ifade eder. Bu bağlamda, Hûdiyye Fassı'nın Rablık birliğini vurgulaması, cem makamının temelinde yatan vahdet anlayışıyla örtüşür. Zira cem, kesretin ardındaki vahdeti görme hâlidir. Bu mertebede, sâlik "cem'den sonraki fark" hâline ulaşır ki, bu durumda Allah dostları Hakk'ın varlığında eşyayı ve eşyada da Hakk'ı müşâhede ederler⁴. Hâlidiyye Fassı'nda yer alan "samediyyet" bahsi de cemin bir diğer dayanağı olarak belirtilmiştir.