Cem'in önündeki başlıca engel nedir?

Cem, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete, yani bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplamasına ulaştığı mertebedir. Bu makâma erişmenin önündeki temel engel, sâlikin sülûkun başında bulunduğu "cem'den evvelki fark" hâlidir. Bu hâlde olan kişiler, görünen âlimler, kelamcılar ve gafil kişiler olarak tanımlanır³. Onlar, eşyanın varlığını Hakk'ın varlığından ayrı görürler ve eşyanın gerçekte var olduğuna inanırlar. Bu anlayışa göre, Hak eşyayı zâtıyla değil, sadece ilmiyle kuşatmıştır¹.

Bu "cem'den evvelki fark" hâli, sâlikin kendi benliğini ve varlığını merkeze almasıyla karakterizedir ve bu durumdaki görüşler eğri kabul edilir⁴. Cem makâmına ulaşan bir kimse ise, cem'in kendisinde olduğu için "fark"ın ne olduğunu bilmez; çünkü hiçbir şey kendi zâtının gerekliliğinden uzak değildir⁵. Bu durum, Kur'ân'ın cem'i, Furkân'ın ise farkı temsil etmesiyle açıklanır; cem mertebesinde olan, Furkân'a ait haberleri kabul etmez⁶.

Cem'in önündeki engeller, genel olarak nefs ile ilişkilendirilir. Sülûkun başında cehâlet ve gaflet gibi engeller bulunurken, nefs-i emmâre de bedenin hazlarıyla meşgul olarak insanî ruhun zevkine engel teşkil eder². Bu engeller, sâlikin Hakk'ın varlığında eşyayı ve eşyada da Hakk'ı müşahede ettiği "cem'den sonraki fark" makâmına ulaşmasını geciktirir¹. Cem'den bir karış ayrılmak dahi şeytanın tuzağı olarak görülür⁷.