Cennet ve Cehennem nedir?

Cennet ve Cehennem, İslâm akidesinde mahlûk olarak yaratılmış ve hâlen mevcut olan ebedî yurtlardır¹. Cennet, sâlih mü'minlerin takvâları sebebiyle sevk edildiği nimet yurdudur⁴. Kur'an'da Firdevs, Adn, Naîm gibi yedi veya sekiz derecesi zikredilir¹. Cehennem ise inkârcıların ve kibirlilerin cezalandırıldığı azap mahallidir⁴.

Tasavvufta Cennet ve Cehennem kavramları, zâhirî anlamlarının ötesinde, sâlikin mânevî yolculuğundaki farklı idrâk ve hâl mertebeleri olarak işlenir. Mesnevî-i Şerîf'te belirtildiği üzere, Cennet ve Cehennem'in mertebeleri vardır ve sâlikin yolu bunların hepsinin üzerindendir⁵. Bu mertebeler, kişinin mânevî seviyesine göre farklılaşır: Ahmakların Cenneti ve Cehennemi muvâfakat ve muhâlefet iken, âkıllerin Cenneti ve Cehennemi ihtiyâç ve terk, âşıkların Cenneti ve Cehennemi ise hicâb ve keşifdir⁶. Bu durum, Cennet ve Cehennem'in sadece varılacak yerler değil, aynı zamanda nefsin hevasatından arınma ve Hak ile olan ilişkinin derinleştiği mertebeler olduğunu gösterir².

İrfan ehli için Cennet ve Cehennem, Hak'tan başka bir şeyin olmadığı, O'nun isimlerinin tecellî ettiği mahallerdir³. Hatta bazı irfan ehli, Cennet'teki nefsanî keyiflerin Hakk'ı hatırlamakta gaflete düşürme ihtimali nedeniyle Cehennem'i Cennet'ten daha kolay görebilir; zira Cehennem'de "Aman ya Rabbi" niyazı ve hiçlik hâli mevcuttur⁷. Cehennem ehlinin nimeti de kendi tabiatlarına uygun olup, Cennet ehlinin nimetine karşılık gelir ve lezzet ve nimetlenmede her ikisi müsâvîdir⁸·⁹. Dünyada Cennet ve Cehennem ehli, hayat, ilim, irade gibi sıfatları aynı miktarda kullanırken, âhirette Cennet ehli bunları en geniş mânâda kullanacak, Cehennem ehlinin ise bu sıfatları kısıtlanacaktır¹⁰.