Devran kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Devran, tasavvufta hem kevnî bir hakikati hem de sülûkî bir uygulamayı ifade eder. Kevnî anlamda, devr-i kâinat olarak bilinen bu hakikat, varlığın Hak'tan zuhur edip (kavs-i nüzûl) tekrar Hak'ka dönen halkasal hareketini anlatır. Bu bağlamda, Sâlihiyye Fassı'nda geçen "kün" (ol) emrinin tecellisi, devranın vücudî temelini oluşturur; zira kâinat bu "kün" emriyle varlık bulmuş ve Hak'ka doğru bir dönüşe başlamıştır.

Uygulamalı anlamda ise devran, özellikle Halvetî ve Mevlevî tarikatlarında görülen, dervişlerin halka olup dönerek yaptıkları cehrî zikir şeklidir¹. Bu zikrî devran, sâlikin kendi nefsinden arınarak Hakk'a yönelmesini sembolize eder. Sâlikin dönüşü, "lâ ilâhe illâllâh" kelimesinin somut bir tezahürü olarak kabul edilir; "lâ" ile dış âlemden geçilir, "illâllâh" ile merkeze (Hak'ka) dönülür. Bu mânevî arınma ve Hak'ka yöneliş süreci, İdrîsiyye Fassı'nda ele alınan fenâ kavramıyla yakından ilişkilidir. Fenâ, sâlikin kendi varlık iddiasından soyunması ve varlığın Hak'ka ait olduğunu idrak etmesidir. İdrîsiyye Fassı'nda fenâ, tathîr → mevt-i irâdî → ruhâniyet silsilesiyle açıklanır. Devran zikri esnasında sâliklerin "huzur, tecrid (tam temizlenme) ve istiğrak (gark olma) haliyle" devran etmeleri gerektiği belirtilir ki, bu da fenâ hâline ulaşma çabasının bir göstergesidir²·³. Bu sayede, "vücut-u unsuri" olan beden, "Nur-u Esma, ef'al, sıfattan hissedar olarak tahkik makamına" ulaşır²·³. Mevlevî devranında ise "kün" emrinden sonra ef'al, sıfat, zat mertebelerine ima yoluyla üç defa cem ve fark ile beraber devran yapılması, vahdet-i zatiye, ahadiyet ve vahidiyet mertebelerine işaret eder⁴·⁵. Bu da devranın, sâlikin mânevî mertebelerde yükselişini ve Hakk'ın tecellilerini idrak etmesini sağlayan bir araç olduğunu gösterir.