Enel-Hakk kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?
Enel-Hakk, Hallâc-ı Mansûr'un sekr hâlinde söylediği "Ben Hakkım" anlamına gelen meşhur tasavvufî ifadedir. Akâidî açıdan bu söz, Allah'a ortak koşma veya ilahlık iddiası olarak algılanarak şirk kabul edilir ve Hallâc'ın idamına sebep olmuştur. İrfânî tanımında ise Enel-Hakk bir iddia değil, sâlikin fenâ fillâh hâlinde kendi vücudundan fânî olup Hak'la kâim olduğunu beyan eden bir hakikattir. Bu bağlamda, "Enel-Hakk" diyenin aslında Hak olduğu, yani Hakk'ın o kişi aracılığıyla konuştuğu düşünülür. İrfan ehli, âlemdeki her varlığın kendi sahasında "Enel-Hakk" narasını attığını, asıl iddianın "ben bâtılım" demek olduğunu belirtir; çünkü bâtıl diye bir şey söz konusu değildir¹·²·³. Bu, kişinin kendi vücut mülkünde Hakk'tan başka bir varlık olmadığını ifade etmesidir⁴.
Detaylı cevap
Akâidî tanımda Enel-Hakk, şeriat mertebesinde Allah'lık iddiası olarak görülür ve uluhiyet idrakinin mümkün olmadığı, kulluk mertebesinin esas olduğu bir alanda tenzih ilkesine aykırı bulunur⁵. Bu anlayışa göre, Allah ötelerdedir ve O'na ortak koşmak veya O'nun sıfatlarını kendinde iddia etmek şirk kabul edilir. Hallâc-ı Mansûr'un bu sözü sebebiyle idam edilmesi de bu akâidî yaklaşımın bir sonucudur.
İrfânî tanım ise Enel-Hakk'ı farklı bir mertebede ele alır. İrfan ehli için bu söz, sâlikin kendi vücut mülkünde Hakk'ın esmâsının zuhuru olarak kabul edilir⁶. Kişi "Enel-Hakk" demekle mutlak Ferdiyyet mertebesi itibarıyla bütün varlıktaki Hakk değil, kendi bireysel "vitriyyet-i" yönüyle, yani kendi vücut mülkündeki "Hakk" yönüyle "Enel-Hakk"tır⁶. Bu, Hakk'ın zatının esmasının o bedende tecelli etmesidir⁷. İrfan ehli, Enel-Hakk'ın bir iddia olmadığını, aksine "ene bâtılım" demenin bir iddia olduğunu belirtir; çünkü âlemde bâtıl diye bir şey yoktur, her varlık Hakk'ın tecellisidir¹·²·³. Bu bağlamda, "Enel-Hakk" diyenin de Hakk olduğu, zira Hakk'ın kendisini böyle tanıttığı ifade edilir⁸. Hadîs-i kudsîdeki "kulum bana nâfilelerle yaklaşmaya devam eder, ben de onu severim; sevdiğim zaman onun gören gözü, işiten kulağı olurum" ifadesi, irfânî bakış açısının temel mesnedlerinden biridir; fenâ ehlinde Hakk'ın konuştuğunu gösterir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Sohbet Arası Sohbetler (25) · s.73“Enel Hakk demek irfan ehli öyle diyor izah ederken, “ Enel hakk ” bir dava değildir zaten normal bir hadisedir. “ Ene batıl ” demek davadır.”Oku
- 2Tasavvuf Izâhları · s.43“Aslında “enel Hakk” bir iddia değildir, zâten âlem hep odur, her varlık kendi sahasında “enel Hakk” narasını atmaktadır, gerçek iddia “ben bâtılım” demektir. Bu”Oku
- 3A'yân-ı Sâbite · s.311“Ehlullah’tan birisi öyle diyor, Enel Hakk bir dava değildir, hani bir davadır ya Allah’lık davasında bulunuyor, diye Enel Hakk dava değildir diyor, ene batılım ”Oku
- 4İnci Tezgâhı (2) · s.125““Enel Hakk “ sözü ise aslında çok yanlış anlaşılmakta-dır. Çünkü orada “enellah” denmemektedir. “Enel Hakk “ denmektedir, bu ise kişinin sadece kendi vücut mülk”Oku
- 5İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) · s.142“O, Hakk dediği halde, işte o mertebe onu affetmiyor. Bakın mertebelerin hukuku da ne kadar yerli yerince, kesindir . Her mertebenin hukuku böyledir. Şeriat mert”Oku
- 6Yûsuf Sûresi · s.83“Burada bir şeye dikkat çekmemiz gerekiyor, kişi “Enel Hakk” demekle “mutlak Ferdiyyet” mertebesi itibariyle bütün varlıktaki Hakk değildir, bireysel “vitriyyet-”Oku
- 7İnsân-ı Kâmil (Cilt 2) · s.158“"Enel hakk" diyor ya, "Ben Hakk'ım" diyor. Anlayanlar yanlış anladı da, kendisi doğru söyledi. İşte ama o, kendisine gelen Zat tecellisinin neticesinde " Enel H”Oku
- 8İnci Tezgâhı (2) · s.40“(Enel hakk) derim. Bütün bunların dışındakiler, Hakk’ı inkâr olur. Vasfedeceğim her sıfat Hakk, Hakk değil ise, bâtıl olur. Bunu istesem de istemesem de söyleme”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.